МӘДЕНИЕТ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК
Х бөлім. Мәдениет – адамның өмір сүру мақсаты мен құндылық жүйесі
Мәдениет – адамның өмірлік мақсаты мен құндылықтарын айқындайтын, қоршаған ортамен қарым-қатынасын қалыптастыратын күрделі құбылыс. Ол қоғамның дамуына серпін беріп, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып қалатын тәжірибе мен жетістіктерді жинақтайды.
Негізгі тұжырым
Мәдениет – адам жасаған «екінші табиғат»: адамның еңбегі, білімі, идеясы және қоғамдық тәжірибесі арқылы қалыптасқан орта.
1. Мәдениет туралы түсінік
«Мәдениет» сөзі латынның cultura (өңдеу, егу) ұғымынан шыққан. Алғашында ол табиғаттағы объектіні адамның әрекеті арқылы өзгерту мағынасын білдірді. Бұл түсінікте адам еңбегінің ерекшелігі, іс-әрекетпен тығыз байланысы және адам мен оның қызметінің бірлігі көрінеді.
Уақыт өте келе «мәдениет» ұғымы кеңейіп, адам қолымен жасалғанның барлығы мәдениет ретінде қарастырылды. Осылайша мәдениет адамның өмір сүру мақсаты мен құндылық жүйесі, сондай-ақ адамның өзі өмір сүретін ортамен қарым-қатынасының тәсілі ретінде түсіндіріледі. Мәдениет өзара ықпалдастық нәтижесінде қалыптасады: адамдар қоршаған ортаға (әлеуметтік және мәдени байланыстарға да) әсер етіп, оны өзгертеді және өз мақсаттарына пайдаланады.
Қалыптасу көзі
Мәдениет әртүрлі әлеуметтік құрылымдардың, топтардың, таптардың, жіктердің, ұлттардың және жеке адамдардың өмір сүру жағдайы мен талабына сай пайда болып, дамиды.
Қозғаушы күш
Қоғамда адам талабынан тыс мәдениет қалыптаспайды. Мәдениет – әлеуметтік фактор, қоғамды ілгері жылжытатын қозғаушы күш.
Талап-тілек пен прогресс байланысы
Мәдениет қоғамның қажеттіліктерімен бірге өзгеріп отырады. Аң аулау, еңбек құралдарын жасау, от жағу, тамақ пісіру, киіну, үйлесімді өмір сүру, басқаға ұнау, ортамен қатынас орнату сияқты әрекеттердің бәрі белгілі бір кезеңнің талап-тілегінен туындаған. Бұл талаптар қоғамдық прогреске тікелей байланысты: әр тарихи кезеңде жаңа қажеттіліктер пайда болып, өндіріс құралдары дамиды.
Мысалдар арқылы түсіндіру
- Бір кезеңде жазба әдебиет болмағандықтан, ауыз әдебиеті (фольклор) кеңінен дамыды.
- Жазудың шығуы білімді жүйелеуге және құндылықтарды, мифтерді хатқа түсіруге жаңа сұраныс тудырды.
- Ақпараттық технологиялардың дамуы мәдени мұраны микрофон, магнитофон, компьютер секілді құралдар арқылы сақтауды қажет етті.
2. Материалдық және рухани мәдениет
Адам және оның қызметімен өзара байланыс бар жерде мәдениет бар. Дегенмен мәдениетті материалдық және рухани деп ажыратып қарастыру қалыптасқан: біріншісі – материалдық өндірістің, екіншісі – рухани өндірістің өнімі. Олардың нәтижелері мен қолданылу мақсаттары да әртүрлі: еңбек құралдары мен көркем шығармалар қоғамда бөлек қызмет атқарады.
Материалдық мәдениет
Тұрмыс пен өндіріс құралдары, ғимараттар, инфрақұрылым, тұрмыстық заттар және мәдениетті таратуға мүмкіндік беретін материалдық игіліктер.
Рухани мәдениет
Білім, тіл, өнер, дәстүр, құндылықтар, әдет-ғұрыптар және адамның ішкі дүниесін, дүниетанымын қалыптастыратын рухани тәжірибе.
Алайда бұл екеуі бір-бірінен толық ажырамайды. Материалдық мәдениетті мәдениетке айналдыратын – адамның идеясы мен білімі. Ал рухани мәдениет көбіне материалдық нысанда өмір сүреді: кітап, картина, сахналық қойылым, дыбысжазба немесе цифрлық мұрағат түрінде қоғамдық өмірдің нақты факторына айналады. Сондықтан ең маңыздысы – оларды бөлу емес, қоғам дамуына сай органикалық бірлігін мойындау.
Адам – мәдениет субъектісі
Өміршең мәдениет қоғамдық адамнан ажырамайды. Адамның адамдық сапасы тілді меңгеру, қоғамдық құндылықтарға ену, әдет-ғұрыпты қабылдау және мәдениетке тән іс-әрекет дағдыларын бойға сіңіру арқылы қалыптасады. Мәдениет – адамдықтың өлшемі: ол адамның қоғамдық мән ретінде дамуын сипаттайды.
Материалдық негізсіз рухани даму мүмкін емес
Рухани мәдениет материалдық құралдар арқылы таралады және жүзеге асады. Радио, теледидар, компьютер, әртүрлі ғимараттар, мұражайлар – бәрі рухани құндылықтарды кеңейтуге қызмет етеді. Би, ән айту, жыр орындау да белгілі бір орта мен құралдарды қажет етеді. Театрлар, мәдениет үйлері, кітапханалар, демалыс орындары секілді мәдени ошақтардың жағдайы ел мәдениетінің деңгейіне тікелей әсер етеді. Ал осы игіліктерді дұрыс пайдалана білу – мәдениеттің өз алдына бір қыры.
Қорытынды
Мәдениет – қоғамның материалдық және рухани байлығының жиынтығы. Материалдық деңгей жоғарылаған сайын, рухани өмірдің де көтерілуіне мүмкіндік артады.
Қазіргі өтпелі кезеңдегі қиындықтар
Бүгінгі қоғамдағы күрделі жағдайдың бір бөлігі өтпелі кезеңнің әсерімен байланысты.
- Қаражат тапшылығынан көптеген мәдени ошақтар тозып, жұмысын әлсіретуде: ауылдық жерлерде клубтар мен кітапханалар жабылып жатыр, қалаларда кинотеатрлар мен театрлардың материалдық негізі құлдырады.
- Жалақының төмендігінен бірқатар талант иелері өз саласынан кетіп, сауда-саттыққа ауысуға мәжбүр болды.