Айтыс поэзиясы

Айтыс поэзиясының нышандары қазақ эпостық жырларында да жиі кездеседі. Екі қаһарман арасындағы диалогтер — соның бір дәлелі. Алайда эпоста кейіпкерлер көбіне батырлық рухта сөйлесе, айтыс поэзиясы халықтың тұрмыс-тіршілігіне жақын келіп, әдет-ғұрып пен әлеуметтік мәселелерді кең қамтиды. Сондықтан айтыстың ерте үлгілері салт өлеңдерімен етене байланыста туған деуге негіз бар.

Мұндай көне үлгілерге бәдік, жар-жар, қыз бен жігіт айтысы жатады. Кейін айтыс түрлері қайым айтыс, дара айтыс және ақындық-импровизаторлық айтыс болып жіктеле береді.

ХІХ ғасырда айтыс поэзиясы кемеліне келіп, жеке айтушылар мен кәсіби ақындар даралана бастайды. Бұл дәуірде айтыстың екі арнасы айқын көрінеді: көпшілікке, ортақ үлгіге сүйенетін түрі және жеке автордың көркемдік қолтаңбасына негізделген түрі. Шын мәніндегі көркем айтыстың негізгі сипаттары да осы кезеңде орнығады.

Қайым айтыстың ізімен ХІХ ғасырда ақындар айтысы қалыптасады. Алғашқы ақындар айтысында анонимдік белгі әлі де елеулі болғанын «Жанақ пен бала айтысынан» көруге болады: айтыскерлердің бірі белгілі, бірі беймәлім. Бұл — фольклорлық үлгіге жақын сипат. Сондай-ақ отбасы, ауыл шеңберінде туған «Айдос пен Қарашаш», «Молда Бейім мен қыз айтысы» секілді нұсқалар да осы қатарға кіреді.

Уақыт өте келе қалыптасқан ақындар айтысында қайым элементі бәсеңдейді. Сөз өрнегі мен ой жүйесі жеке ақынның шығармашылық еркіндігіне сүйеніп, дербес авторлық бейнеге айналады. Мұндай айтыстардың мазмұны да, көтеретін мәселесі де күрделі: оларды келелі поэзия үлгісі ретінде бағалауға болады.

Айтыс — эпостан гөрі нақты өмірге жақынырақ тұрған, юморы мен сатирасы қатар өрілген поэзия. Сонымен бірге ол түрлі өнерді тоғыстырған синкреттік сипатқа ие: сөз, ән, орындаушылық, суырыпсалмалық қабілет бір арнаға түседі.

Айтыс пен импровизаторлық өнер туралы пікірлер Шоқан Уәлиханов, М. Әуезов, С. Сейфуллин, С. Мұқанов, Е. Ысмаилов, Қ. Жұмалиев, Б. Кенжебаев, М. Ғабдулин еңбектерінде жеткілікті айтылғанымен, жанрды топтастыруда қазақ фольклористикасында бірізділік үнемі сақтала бермейді. Кейде айтыс әдет-ғұрып, қайым, жұмбақ, діни, ақындар айтысы болып жіктелсе, енді бірде бәдік, жар-жар, адам мен мал, өлі мен тірі, ру айтысы, кеңес дәуіріндегі айтыс сияқты әртүрлі жүйе ұсынылады.

Алпысыншы жылдары шыққан үш томдық «Айтыс» жинақтарында кеңес дәуіріндегі айтысты 1920–1940, 1940–1945 және 1946–1957 жылдар аралығына бөлу тәжірибесі де кездеседі. М. Жармұхамедов өз еңбектерінде айтыс түрлерін онға дейін жеткізеді.

Осы жайттарды ескере отырып, ХІХ ғасырда туған айтыс поэзиясын мынадай беске бөлуге болады:

• Ру айтысы (мысалы: «Жанақ пен бала»).

• Салт айтысы (мысалы: «Ақбала мен Боздақ»).

• Жұмбақ айтысы (мысалы: «Сапарғали мен Нұржан»).

• Әлеуметтік айтыс (мысалы: «Біржан – Сара»).

• Кеңес дәуіріндегі айтыс.

Бұлардың ішінде ру және салт айтыстары бүгінгі таңда сирек ұшырасады. Қыз бен жігіт айтысы көп жағдайда бозбалалық қалжың-ауқымнан аса бермейді. Кейінірек дамыған жұмбақ және мысал айтыстарында жазба стильдің әсері басым байқалады.

Революцияға дейінгі айтыстың ең құндысы — әлеуметтік айтыс. Онда феодалдық-капиталистік құрылысқа, ескі әдет-ғұрыпқа, саяси тәртіпке, діни ұғымдарға бағытталған сын мол. Айтыстың осы арнасы қоғамдық ой мен көркем сөздің ықпалды мінберіне айналады.

Аймақтық ерекшелік те байқалады: Арқа өңіріндегі айтыстарда импровизация қуаты басым көрінсе, Сыр елінің айтысында (Қаңлы Жүсіп, Нақып қожа) жазба дәстүрдің ықпалы айқынырақ. Бұл бағытты бір кездері әдебиетші Әлібек Қоңыратбаев арнайы зерттеген.

Бүкіл ХІХ ғасырда, әсіресе ХХ ғасырдың басында айтыс поэзиясы ақындар үшін үлкен мектеп болды. Айтысқа түсіп, өнерін танытпаған ақын кемде-кем.