КІТАП БІЛІМ БҰЛАҒЫ
Оқу мәдениеті — қоғамның іргетасы
Бүкіл қоғамның негізін оқуға құру — жай мәселе емес; бұл аса жауапты, күрделі әрі нәзік міндет. Жаңа ғана есін жиып, ойлау қабілетінің қайнар көзіне қайта үңілген Қазақстан үшін де, дамушы елдер үшін де бұл — үлкен сын. Қоғамды ақпараттандырып, электронды жүйеге көштік дегенімізбен, тіпті соны мақтаныш көргенімізбен, ақыл-ойдың өзегі бәрібір кітап болып қала береді.
Кітап — адам психологиясына әсер ететін зор күш. Ол әр адамның дербес ойлануына, өз-өзімен сырласуына, сыртқы дүниемен көркем қарым-қатынас орнатуына мүмкіндік беретін бірегей құрал. Ал кез келген әсерді табан астында іске асыруға әуестік адамды үстірттікке үйретеді: теледидардан үздіксіз ағылған хабарлар секілді, адам да тіршіліктің ағысымен зуылдап өте бермек.
Сондықтан кітап оқымайтын ұлтты тарихы мен тамырынан қол үзуге дайын ұлт деп қабылдаймын. Бір жағынан, кітап оқытудың мәні тек «білсін» деген тілектен ғана тұрмайды. Оның ар жағында ұлттық рухани қауіпсіздікке қатысты қабат-қабат мәселе жатыр.
Рухани қауіпсіздік және ұлттық менталитет
Жасөспірімнен бастап қарияға дейін оқуға, әсіресе өз тіліндегі көркем әдебиетті оқуға үндеу — ұлт жанашырларын тәрбиелеу деп түсінуіміз керек. Ұлттық менталитеті қалыптасқан саналы азамат әрқашан елін де, жерін де ойлайды әрі қорғайды; өз ұлтының жанашыры дәрежесіне көтеріледі.
Ал ұлттық менталитеті берік қоғам ғаламдану дәуірінде рухани тәуелділіктен азат бола алады. Бүгінде көптеген елдерде гибрид сана қалыптасып, гибрид топтар өмір сүріп жатқаны жасырын емес. Мұны дамыған мемлекеттердегі психологиялық зерттеулердің нәтижелері де көрсетеді.
Неге дамыған елдер кітап оқуға қайта бет бұрды?
Көп мемлекет тек бүгінгі жағдайды емес, алдағы жүз жылдағы даму жолын да жан-жақты зерттейді. Олар әлемнің бір ғана ағылшын не қытай тіліне бұрылып кетпейтінін саралап, кітап оқуды қайтадан басты назарға алды. Мақсат — ғаламдануға тосқауыл қою, ұлттық ерекшелікті сақтау.
Конгресс: кітаптың мәртебесін көтеру және қоғамдық назар
Бұл бастаманың идеясын алғаш көтеріп, оны қалай жүзеге асыруға болатынын дәлелдеп, жобаны Үкіметтің қарауына ұсынған — Ұлттық академиялық кітапхананың директоры Роза Бердіғалиева. Конгресті өткізудің тағы бір маңызды мәні — Астанада кітап пен кітапханаға сұраныс артып келе жатқан тұста осы мәселеге Үкіметтің және қоғам қайраткерлерінің назарын аудару.
«Кітап мәртебесі неге төмендеді?» деген сұрақ
Бұл — қабат-қабат сұрақ. Бір себеп екіншісіне тікелей жалғасып жатыр. Дегенмен, мәселе көбіне кітаптың өзінде емес, оның оқырман қолына жету жолында сияқты. Кітапхананың күнделікті тынысын бақыласаң, кітаптың беделі түбегейлі құлдырады деп кесіп айту қиын: әр адам кітапты өз талғамына, мүмкіндігіне, санасына қарай бағалайды.
Қаламгер беделі туралы
Тәуелсіздікке дейінгі кезеңде қаламгерлер қоғамның ой-санасының оянуына еңбек сіңірді. Алайда тәуелсіздік алған тұста көп қаламгер биліктің шеткері назарында қалып, күнкөріс қамына бейімделуге мәжбүр болды. Бұл құбылыстың кітап мәртебесіне жанама әсері болғанымен, негізгі түйін — кітаптың қолжетімділігі мен айналымының дұрыс ұйымдастырылмауында.
Ең өзекті мәселе: тіл, орта және ұлттың бөліну қаупі
Марқұм Әнуар Әлімжанов: «Тәуелсіздік алатынымызға сенемін. Бірақ түптің-түбінде қала балалары мен дала балалары бөлініп кете ме деген қаупім бар», — дейтін. Тәуелсіздік алған осы кезеңде біз тіл мен ұлт ұғымдарын бір-бірінен ажыратып алғандаймыз. Қоғамға қарасаң, бір өзеннің арнасы екіге бөлініп бара жатқанын байқайсың — бұл, әсіресе, «қала» мен «дала» деп шартты аталған екі ортаның арақатынасына қатысты.
Ендеше, ең өзекті міндет — осы екі арнаның басы тоғысатын ортақ «аралды» табу. Өз тіліндегі құнарлы кітаптар екі тілде сөйлейтін бауырлардың тамырын ажыратпай, бір-біріне жақындатуға ықпал етуі мүмкін. «Айналайын» деген сөзді өз тілінде естіген бала ұлтына мейірімді болып өседі деген үміт бар.
Оқырман–жазушы–баспа байланысы және кітаптың жолы
Нарық жағдайында оқырман–жазушы–баспа арасындағы байланыс әлсіреп, кейде мүлде үзіліп те қалды. Бұл мәселе қордаланып, қоғамның дамуына кедергі келтіре бастады. Конгресте бітеліп қалған тығынды ашып, оқырман назарын жазушыға және баспаға қайта бұру негізгі мақсаттардың бірі болмақ.
Тираж және таратудағы сәйкессіздік
Баспалардың едәуір бөлігі Үкімет тапсырысымен кітап шығарады. Мысалы, Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайтын кітапханалар саны 2000 болса, сонша данамен тапсырыс беруі мүмкін. Бірақ сол кітап нақты 2000 кітапханаға толық жетті ме — бұл жиі күңгірт мәселе.
Биыл әлем әдебиетінен аударылған кітаптардың бір атауынан 72 дана тек Ақтөбедегі техникалық университетке жіберілгені айтылады. Қажет болуы мүмкін, бірақ техникалық университетке көркем аударманың 72 данасын бірден жөнелту — тарату жүйесіндегі қисынсыздықтың белгісі. Мұндайда кітап тиісті жеріне жетпей қалады.
Университет кітапханалары ескерусіз қалады
Министрлікке қарайтын кітапханалар тізіміне жоғары оқу орындарының кітапханалары көбіне кірмейді. Кейбір оқу орындары кітапты әртүрлі жолмен алдырғанымен, ғалымдар, оқытушылар, студенттер жүйелі түрде қамтылмай жатады. Бұл — кітап шығару ісі мен тираж саясатының толық жолға қойылмағанын көрсететін ашық белгі.
Кітап саудасы және аймақтық қолжетімділік
Кітап саудасын жүйелі жолға қойып, тиісті жеңілдіктер жасалса, «кітап жетпей жатыр» деген наразылық та сирер еді. Үлкен қалаларда кітап дүкендері бар, бұл — көңілге демеу. Енді аудан орталықтары мен ауылдарда да кітап дүкендері мен дүңгіршектері көбейсе, нәтиже еселенер еді. Ол үшін ең алдымен тираж саясатын реттеу қажет.
Оқырман талғамы: деңгейлесу қаупі және көркем әдебиеттің орны
Оқырман талғамын жоғалтып алмау мәселесі кез келген қоғамның тарихында болған. Бірақ бір байқайтыным: кеңес кезеңінде «интеллигенция талғамы», «оқырман талғамы», «ғылыми талғам» сияқты категориялар айқынырақ көрінетін, ал қазір кітапқа деген талғам біртіндеп деңгейлесіп бара жатқандай.
Талғамды көтерудің қысқа жолы
Талғамның деңгейлесуі — оның төмендеуінің алғышарты. Шын мәнінде зиялы, бәсекеге қабілетті ел болу үшін талғамды көтеру қажет. Ол үшін оқуда көркем әдебиетті алдыңғы шепке шығару маңызды: көркем ойлау жүйесі қалыптаспаған, көркем түйсігі әлсіз елдің зияткерлік бәсекеге төтеп беруі қиын.