Қорқыт
Қорқыт: қобыздың атасы және рухани мұра
Қорқыт (IX ғ.) — қобыздың атасы, композитор, жыршы, ақын, музыкант және бақсылардың қамқоршысы ретінде танылған тұлға. «Қорқыт ата кітабы» әдеби ескерткіштері оның IX–X ғасырларда билік құрған оғыз тайпасының ортасынан шыққанын аңғартады.
Тарихи бағалау
Ш. Ш. Уәлиханов Қорқытты қазақтың алғашқы шаманы, алғашқы ақыны деп атайды. Қорқыт туралы аңыздар Ә. Науаи еңбектері арқылы кең таралып, түркі халықтары арасында, әсіресе қазақ ортасында терең орнықты.
Аңыздық тегі
Аңыздарда Қорқыт Қырмаш пен «жарық жүзді сұлудан» туған деп баяндалады. Оның есімінің өзінде де магиялық мән бар деп ұғынылады.
Есімінің мәні және өлім тақырыбы
Уәлиханов–Потанин түсіндірмесінде «Қорқыт» атауы адамзат тұрмысының күйін бейнелейтін «қорқыту» сөзімен байланыстырылып түсіндіріледі. Өлімнен қорқу мен одан қашу мотиві шамандық танымға тән аңыздық желі ретінде көрініс табады.
Қобыз және тылсым дыбыс
Аңыздарда Қорқыт қобыз жасап, оның үні арқылы үшкіру, ауа шақыру, сиқыр өткізу секілді тылсым әрекеттерді іске асырғаны айтылады. Қобыздың дыбысы тек музыкалық әсер емес, рухани кеңістікті қозғайтын күш ретінде сипатталады.
Негізгі ой
Қорқыт пайымынша, адам ең әуелі адамилық қасиетін сақтауға тиіс; адам үшін ең қауіптісі — адамилықтан айырылу.
Нақыл сөздеріндегі өмір философиясы
«Қонақ келмес үйдің қирағаны жақсы, жылқы жемес шөптің шықпағаны жақсы, адам ішпес ащы судың ағысты жылғаларды қумағаны жақсы, атаның атын былғайтын ақылсыз ұлдың тумағаны жақсы».
«Адам қанша қажетсінгенмен, ол өз үлесінен артық жей алмайды».
Аңыз желілерінде Қорқыт жер-жаһанды кезіп, ақыры «әркімге өз елінен артық жер жоқ» деген ой түйгені аңғарылады. Оның айнымас серігі — сиқырлы Желмаясы.
«Қорқыт ата кітабы»: эпикалық жазба мұра
«Қорқыт ата кітабы» — кейіннен түркі халықтарының құрамына қосылған оғыз тайпасының эпикалық жазба ескерткіші. Онда оғыздардың өмірі баяндалып, қыпшақ тайпаларымен ортақ тілдік негізде өрілген мәтіндер сақталған.
Нұсқалары
Кітаптың араб әрпімен жазылған екі нұсқасы белгілі: Дрезден және Ватикан қолжазбалары.
Құрылымы
Әр жырдың өзіне тән сюжеттік желісі бар. Барлығында көріпкел, тайпа көсемі, ақылгөй Қорқыт ата бейнесі беріледі, әрі жырлар көбіне оны мадақтаумен аяқталады.
Тілі мен даналығы
Мәтін ақыл-өсиетке, мақал-мәтелге, нақыл мен шешендік сөздерге аса бай.
Оқиғалар кеңістігі және тарихи қабат
Кітаптағы оқиғалар Сыр бойында, Орта Азия мен Кавказ өңірлерінде өтеді. Осы арқылы кең даланы мекендеген рулардың құрылу және ыдырау тарихының ізі байқалады. «Бамсы-Байрақ» жырының Алпамыс жырымен ұқсастығы атап өтіледі, ал Үсүн қожа бейнесі қазақтың үйсін тайпасының атасы ретінде түсіндіріледі.
Қорқыт ата туралы аңыздар қазақ, қырғыз және өзге де түркі халықтары арасында сақталған. Кітапта қазіргі қазақ тілінде кездесетін көптеген географиялық атаулар ұшырасады. Бұл мұраның қазіргі Қазақстан аумағымен, осы өңірді мекендеген әртүрлі түркі тайпаларының тарихи кеңістігімен тығыз байланысты екенін дәлелдейді.
Аудармалар және зерттелуі
«Қорқыт ата кітабы» түркі халықтарының маңызды тарихи ескерткіші саналады. Мұраны орыс тіліне толық аударуды В. В. Бартольд 1922 жылы жасап, аударма 1962 жылы жарық көрді.
Қазақ тіліне аудармасын Ә. Марғұлан, Н. Келімбетов, Ә. Қоңыратбаев сынды ғалымдар дайындап, 1986 жылы басып шығарды.
Қорқытқа арналған сәулет ескерткіші
1980 жылы Қызылорда облысында, Жосалы стансасынан 18 км жерде, Қорқыт разъезі маңында Қорқыт атаға арналған архитектуралық ескерткіш орнатылды. Жобаның авторлары — архитектор Б. А. Ыбыраев және физик С. И. Исатаев.
Құрылысы
Ескерткіш темірбетоннан жасалған төрт тік көктастан (стеладан) тұрады. Биіктігі — 8 метр.
Дыбыстық әсер
Жоғарғы бөлігінде аузы кең түтіктер орнатылған. Орталық тесікке түйісетін 40 металл түтік жел соққанда қобыз сарынына үндес дыбыс шығарады.