Қазақ халқының мәдениеті
1.2. Өнегелі қасиеттерді қалыптастыруда халқымыз мұраларына тарихи шолу
Адамзат тарихында ақыл-парасат алыптары тіршіліктің терең сырларын танып, кемел ойларын ең әуелі ұрпақ тәрбиесіне арнауға ұмтылған. Көне дәуір ойшылдары Сократ, Платон, Аристотель әлемнің тылсымын пайымдаса, шығыс өркениетінің көрнекті өкілдері Әл-Фараби, Әбу Райхан Беруни, Ғаббас ибн Сейд әл-Жауһари, Жүсіп Баласағұн және басқа да ғұламалар білім мен тәрбие арнасын сабақтастырып, ой қуатын жас ұрпақтың кемелденуіне бағыттады.
Кейінгі кезеңдерде де Декарт, Локк, Ян Амос Коменский, Жан-Жак Руссо, Лев Толстой сияқты тұлғалар тәрбие мәселесіне айрықша назар аударған. Бұл үрдіс ұлы ойшылдардың мұратының түп-тамыры адам тәрбиесімен тікелей астасатынын көрсетеді.
Негізгі тірек: халық педагогикасы
Қазақ баласының өнегелілік қасиеттерінің қалыптасуында ең биік құндылықтардың бірі — халық педагогикасы. Ұрпаққа аманат болып жеткен қысқа да нұсқа қағидалар, тыйым сөздер, мақал-мәтелдер, өнеге мен өсиет — тәрбиенің өмірлік «аксиомалары».
«Алып анадан туады» деген терең мәнді сөз адамның мінез-құлқы мен ар-ұжданы ақыл тәрбиесімен ғана емес, жүрек тәрбиесімен де қалыптасатынын меңзейді.
Ақыл мен жүрек: адамдық кемелдіктің қос қанаты
Әл-Фараби адамның бақытқа жетуі жақсы мінез-құлық пен ақыл күшінің бірлігінде екенін айтады: екеуі қабысқанда ғана адам шынайы адамшылық қасиеттерге ие болады. Абай Құнанбаев та бұл ойды қуаттап, мінездің түзелуі тәрбиемен келетініне айрықша мән береді: «Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады» — деп, саналы ғұмырдың өлшемін айқындап берген.
Абайдың өзегі
Ұят, ар, ізгілік, мейірім, имандылық, инабат — бәрі де ұждан ұғымына келіп тоғысады.
Жүрек тәрбиесі
Ұжданның «бесігі» — жүрек. Абай жүректі ақылдың тереңдігін күшейтетін қуат деп біледі.
Өлең жолдары
Ақылмен бойлап білген сөз,
Бойыңда жұқпас сырғанар.
Ынталы жүрек сезген сөз
Бар тамырға қуалар.
Абайдың он төртінші сөзіндегі пайым да тәрбие тетіктерін терең ашады: адамның азуы көбіне ақылсыздықтан емес, жүректе жігер мен қайраттың, байлаулылықтың кемдігінен. Демек, тәрбиенің темірқазығы — жүрекке әсер ете білу.
Отбасы: әдеп пен инабаттың бастау бұлағы
Әдеп, инабат, өзара сыйластық сияқты құндылықтардың қоғамда кең жайылып, терең орнығуы ең алдымен отбасынан басталады. Баланың ата-ананы шын ниетімен ардақтауы, үлкендерден инабат тағылымын үйреніп, оны қарым-қатынаста мүлтіксіз ұстануы — өнегенің нақты көрінісі.
Ата-анасын құрметтемейтін, перзенттік парызды сезінбейтін, кішіпейілділік пен сезімталдықты бойына сіңірмеген ұрпақтан жақсылық күту қиын. Перзенттің ата-ана алдындағы жауапкершілігі — оның адамшылдығының өлшемі.
Отансүйгіштік: кіндік қан тамған жерге адалдық
Отан — адамның түп-тұқияны, кіндік қаны тамған, өсіп-өнген мекені. Сондықтан туған жерді қастерлеу, ата-мекенді қорғау, ерлік дәстүрін сақтау — табиғи әрі өмірлік парыз. Б. Байронның: «Өз елін сүймеген адам ештеңені де сүйе алмайды» деген сөзі отансүйгіштіктің адам болмысына ықпалын айқын көрсетеді.
Еңбек: тұлғаның тірегі, сананың шыңы
Өнегеліліктің қалыптасуы адамның өзін-өзі басқаруына, тұрмыста тәлтіректемей, нық қадам басуына байланысты. Мұндағы шешуші фактор — еңбек. Еңбек адамның мүмкіндігін кеңейтіп, ерік-жігерін шыңдап, жауапкершілігін арттырады.
Философ Жан Мари Гюго: «Адам жұмыс істегенде ғана толық адам болады» дейді.
Ал Абай: «Еңбек, қуаныш, жалқаулық — айырылмас азар» деп, еріншектіктің адамды жұтатынан сақтандырады.
Еңбекке баулу — отбасы, ата-ана және ұстаздың ортақ міндеті. Халық еріншектік пен жатыпішерлікті жиіркенішпен қабылдап, «жанбай жатып өшетін» мінез ретінде бағалаған. Мұны жас ұрпаққа нақты әрекет арқылы ұғындыру қажет.
Әділет пен турашылдық: қоғамның өзегі
Әділеттілік — мұсылмандық дүниетанымда іргелі әрі әмбебап қасиет. Халық ұғымында әділдік үшін күрес — шынайы адамшылық өмір үшін күрес. Адамның ең аяулы өнегелі қасиеттерінің бірі — турашылдық, ал турашылдық әділдіктен нәр алады.
Әділет жоғалса, ел азады: жасампаз күш сарқылып, биліктің іргесі шайқалады. Шәкәрім Құдайбердіұлының әділдік үшін күресті жасөспірім бойына сіңіру туралы ойы ертеңге сенім ұялатады.
Адалдық: уәде мен еңбектің тазалығы
Адалдық — адамгершіліктің аса маңызды талаптарының бірі. Ол өтірік айтпау, жалтармау, уәдеде тұру сияқты қасиеттерді қамтиды. Баланы адалдыққа тәрбиелеу — адал еңбекке, әдептілікке үйретуден басталады.
Бала өз несібесін өз еңбегімен тауып, адалдықпен күн көрген адам халық алдында ардақты екенін түсініп өсуі керек. Адалдықты күтумен емес, ерте бастан мінезге сіңірумен орнықтырамыз.
Парасат, «толық адам» және мәдени қазына
Парасат — жеке тұлғаның қадір-қасиетін, кісілік кемелдігін білдіретін жиынтық ұғым. Француз философы Г. Мамбе парасатты адам бойындағы ең маңызды әрі ізгі сипаттардың бірі ретінде бағалайды. Абай парасатты «адам болу», «толық адам» ұғымдарымен сабақтастырып: «Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» деген үштағанды адамдық қасиеттің темірқазығы етеді.
Әдебиет пен өнердегі тағылым — адам үшін аса қымбат қазына. Өйткені өнер мен классикалық мұра адамды даналыққа, өнегеге баулиды; өмір өткелдерінде жол көрсететін шамшырақ, бағдар, компас іспетті.
Өнер мен мұра: ұлт рухының жады
Өнер — ой мен сезімнің бірлігі арқылы әлемді тұтастай танытатын адам әрекетінің ерекше түрі. Халық өз дүниетанымын, салт-дәстүрін, ғұмырлық тарихын ең алдымен өнерге сіңіріп, ұрпақтан ұрпаққа жеткізген.
Қазақ мәдениеті — ұлттық тарихтың өнімді өзегі, маңызды саласы. Оны игеру, ғылым ретінде танып, оқып-үйрену — қазақпын дейтін әр азаматтың парызы.
Тарихи сабақтастық
Орхон-Енисей жазбаларынан бастап Қорқыт, Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Қожа Ахмет Ясауи, Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы сияқты ойшылдардың еңбектерінде адам тәрбиесіне қатысты мәңгілік құндылықтар сақталған.
Қорқыт жырлары имандылық пен ізеттілікке, адамгершілік пен парасаттылыққа меңзейді. Халықтың «Қайда барсаң да Қорқыттың көрі» дейтін аңызы да адам баласын пендешілік тұзағынан сақтандыруға шақыратын астарлы ескерту.
Қобыз өнері қазақ музыка мәдениетінде ерекше орын алады. Халық қобыз үнін қайғы-қасіреттен, қиындықтан арашалайтын құдірет деп қадірлеген.
Күй — өткен өмірдің тілсіз шежіресі. Қорқыттың «Өлмейтін өмірдің кілті — өнерде» деуі өмірсүйгіштік құндылығын биіктетеді.
Кең даланы мекендеген халқымыздың тіл, салт-дәстүр, мінез сабақтастығындағы тұтастық — Домалақ ана, Айша бибі, Жаған бегім, Нұрбике ханым, Айғаным, Ұлпан, Зере, Ұлжан сияқты дана аналар мұрасымен де бекіген.
Мақал-мәтел, шешендік сөз, айтыс, жыр-дастан, ән-күй — ұрпақты өнегелі, өнерлі, ар-ұжданы биік, намысқой азамат етіп тәрбиелеудің тарихи мектебі. Демек, жас ұрпаққа ізеттілік, қайырымдылық, кішіпейілділік, әдептілік, Отанды сүю секілді асыл қасиеттерді сіңіруде салт-дәстүр — басты факторлардың бірі.
Л. Н. Толстойдың сөзімен айтсақ: өткенді терең білмейінше, келешекке ұмтылу — айсыз түнде сүрлеу іздеп адасумен тең.
Қазіргі сабақ: оқушы әрекетіне негізделген оқу
Қазіргі білім беру үдерісінде дәстүрлі баяндаудан гөрі оқушының іс-әрекеті басым. Оқушы мәтінді тек мазмұндаумен шектелмей, өз пікірі мен пайымын ұсынады; өздігінен ойлануға, жеке жұмыс жасауға, ізденуге ынталанады. Бұл оқу уәжін күшейтіп, ұжымдық және дара еңбектің мәдениетін қалыптастырады.
Қорытынды: Блум таксономиясы негізіндегі ықпал
- Оқушыны зерттеуге, ізденуге, қорытынды жасауға жетелейді; дарын мен қабілеттің дамуына ықпал етеді.
- Танымдық белсенділікті арттырады, көркем тіл мен ойды дамытады.
- Білімді өз әрекетімен алуға мүмкіндік береді; ойлау деңгейі талдау мен жинақтауға дейін көтеріледі.
- Таңдау еркіндігін ұсынады және тұлғалық қасиеттерді дамытады.
- Негізгі түйінді ойды ажыратуға, қиындықты жеңуге үйретеді; дүниетанымды кеңейтеді.
Ең маңыздысы — оқушының жеке қасиеттерін шығармашылық деңгейге көтеруге жағдай жасайды.
Ата-ана, қоғам және жауапкершілік бірлігі
Ата-аналар балаларын жағымсыз қылықтардан сақтандырып, байқалған ұсақ кемшілікті дер кезінде түзеп, ескертіп отыруы тиіс. Бүгін елеусіз көрінген қателік ертең үлкен дауға ұласуы мүмкін. Сондықтан тәрбиелік алдын алу — нәтижелі тәрбиенің шарты.
Жасөспірімнің өмірге көзқарасын түзету тек мектепке жүктелмейді. Бұл — ата-ана, қоғамдық орта және мемлекет жүргізетін әділетті, жүйелі тәрбиелік жұмыстардың ортақ арнасы. Тәрбиенің нәтижелілігі барлық тараптың бірлесе әрекет етуіне байланысты.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңнамалық қағидаттарында ата-ананың баланың өмірі мен оқуы үшін, денсаулығының, рухани және дене тұрғысынан қауіпсіз дамуының, адамгершілік тұрғыдан дұрыс қалыптасуының қамтамасыз етілуіне жауапты екені атап көрсетіледі.
Отбасында ашық әңгіме мәдениеті орнықса, бала сырын жасырмай, ата-ана да дер кезінде бағыт береді. Әр ата-ана бірдей «ғалым» болмауы мүмкін, бірақ әрқайсысы өз мүмкіндігі мен парасатына сүйеніп, баласын жауапкершілікпен тәрбиелеуге міндетті. Осы тұста отбасылық дәстүрдің өнегелілік қалыптастырудағы ықпалы ерекше.
Ұлттық тәрбие және замана талабы
Нарықтық қатынасқа кезең-кезеңімен өтіп жатқан қоғам үшін мемлекетке отансүйгіштік түсінігі терең, ұлтын сүйетін, еңбегі мен кәсіби дағдысы қалыптасқан, рухани сауатты, жалпыадамзаттық және ұлттық мінез-құлық нормаларын іске асыра алатын, жан-жақты жетілген тұлға қажет.
Халқымыз еңбек тәрбиесін, әсіресе қыз баланың еңбексүйгіш, өнерлі, өнегелі болып өсуін отбасынан бастаған. Қолөнерге икемі жоқ қызға қатысты айтылатын әзіл-қағытпа сөздердің өзі талаптың жоғары болғанын аңғартады. «Қыздың жиған жүгіндей» деген теңеу — ұқыптылық пен жинақылықтың өлшемі.
Адамгершілік арқауы — ұлттық тәрбиеде
Шоқан Уәлиханов «халық кемеліне келіп, өркендеуі үшін алдымен азаттық пен білім керек» деген. Демек, әлеуметтік-экономикалық жаңару жағдайында адамды қоғамдық дамудың басты тұлғасына айналдыру — заңды қажеттілік.
Білім беру жүйесіндегі ұлттық және жалпыадамзаттық қазыналар жеке адамның рухани әлеуетін ашуға, имандылық пен адамгершілік өмір салтының негіздерін қалыптастыруға, азаматтық құқық пен міндетті саналы түсіндіруге бағытталуы тиіс.
Тыйым сөздер мен қысқа қағидадағы үлкен тәрбие
Халқымыз күнделікті тұрмыстың өзінде-ақ жастарды әдептілікке, сыпайылыққа, мейірбандыққа баулып отырған. «Оттан аттама», «Нанды аяққа баспа», «Кісіге қарай керілме», «Табалдырықты баспа» секілді қысқа ескертулердің әрқайсысы — үлкен өнегенің кілті.
Ұлттық мектеп және тіл: рухани өзек
Мағжан Жұмабаев ұлттық мектеп моделін ұсына отырып: әрбір ұлт баласы өз ұлты үшін қызмет ететіндіктен, тәрбие баланы сол ұлт тәрбиесімен тәрбиелеуге тиіс дейді. Ал Міржақып Дулат мектеп мақсаты «құрғақ білім» емес, біліммен бірге өнегелілік қасиетті қалыптастыру екенін айқындайды.
Тәрбиенің негізгі мақсаты — дені сау, ұлттық сана-сезімі оянған, рухани ойлау дәрежесі биік, мәдениетті, парасатты, ар-ожданы мол, еңбекқор әрі іскер адам тәрбиелеу. Бұл жолда мектепте мұғалім — әрі білім беруші, әрі тәрбиеші: ол білімді ұлттық педагогикамен ұштастырып, жасөспірімді азаматтыққа баулиды.
Ұрпақ тәрбиесі тілден басталады. Ұлттық психология мен дүниетанымның тірегі — ана тілі. Жүсіпбек Аймауытов: ана тілін жақсы меңгермей тұрып, өзге тілді меңгеру мүмкін емес екенін ескертеді. Халықтың тілінде жүректің терең сырлары, ұрпақ жады сақталады.
Өнегелілік және гуманистік педагогика
Өнегелілік қасиеттерді қалыптастыру қоғамдағы моральдық нормаларға сүйенеді. Ол тек жалпыадамзаттық деңгеймен шектелмей, халықтың ұлттық психологиясына, тұрмыс-тіршілігіне, кәсібіне, мекеніне байланысты ғасырлар бойы қалыптасқан ортақ қағидалармен бекіген.
Гуманистік педагогика адамды табиғи жаратылысынан ерікті деп таниды: адам өз мақсатын саналы іске асыру арқылы рухани кемелдікке ұмтылады. Өнегелілік — тәрбие мен оқытудағы адамгершілікке бағытталған идеалдар жүйесі; оған шындық, қайырымдылық, ар-намыс, бостандық, махаббат, шығармашылық сияқты құндылықтар жатады.
Өнегелілік сезім мен ақыл-ойдың ұштасуынан туып, адамның іс-әрекетін айқындайды. Сондықтан тәрбиедегі басты міндет — баланың тұлғааралық қатынасын дамыту: отбасы мүшелерімен және өзге адамдармен мәдени қарым-қатынас жасай білуі, әр адамның құндылығын ұлты мен жасына қарамастан түсінуі, өз ісіне сырт көзбен қарап, нәтижесіне саналы баға бере алуы.
Тәрбиені ізгілендірудегі мақсат — оқушыны ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар арқылы дамыту, мәдени дағдыларды игерту, өзін және өзгені құрметтеуге үйрету.