қол ара

Қол ара: ағаш кесудің негізгі құралы

Ағашты кесуге қажетті ең басты құрал — қол ара. Ара — қатар орналасқан бірнеше тісі бар лента немесе диск түріндегі аспап. Араның лентасы әртүрлі қалыңдықтағы болат жолақтардан жасалады, олар төсем деп аталады.

Төсемге қойылатын талаптар

Өте қатты, тегіс әрі иілгіш болуы қажет.
Иілгіштігі жеткіліксіз әрі тым қатты болса, тістері тез сынады.

Ара тістерінің қызметі

1 Ағаш талшығын кеседі.
2 Кесу кезінде пайда болатын үгінді мен ұнтақты ойықтан сыртқа ысырып шығарады.

Кесу бағыты және ара түрін таңдау

Ағашты талшықтардың бағытына қарай көлденеңінен, ұзынынан және аралас әдіспен кеседі.

Көлденең ара

Талшықтар кесу бағытына перпендикуляр болғанда қолданылады (поперечная пила).

Ұшталу бұрышы: 60°–70°

Қума (ұзына бойы) ара

Талшықтар кесу бағытына параллель болғанда қолданылады (продольная пила). Тістері сүйір бұрышты үшбұрыш пішінді болып келеді.

Ұшталу бұрышы: 40°–50° (жұмсақ ағаш)

Ұшталу бұрышы: 70°-қа дейін (қатты ағаш)

Универсалды (аралас) ара

Екі бағытта да кесуге ыңғайлы. Тістері тік бұрышты үшбұрышқа ұқсас пішінде жасалады (универсальная пила).

Ұшталу бұрышы: 50°–60°

Тіс геометриясының негізгі ұғымдары

Әр тісте 3 кескіш жиек болады: 1) қысқа (алдыңғы) және 2–3) ұзын (жанындағы) жиектер.

Ара тілінің ұзындығы — төбесінен ұшына дейінгі қашықтық. Тістің өлшемі тістің адымы мен тіс ұзындығына қарай анықталады.

Қол аралардың түрлері

1) Екі кісілік үлкен ара

Ұзындығы: 1000, 1250, 1500, 1750 мм
Ені: 140 немесе 160 мм
Қалыңдығы: 1,1–1,4 мм
Тіс пішіні: Тең қабырғалы үшбұрыш

Аралауды көбіне араның ортасынан бастаған дұрыс. Екі адам кезектесіп жұмыс істейді: бірі босатып, екіншісі тартып отырады.

2) Қол аралар

А) Жалпы қол ара — тақтайды көлденеңінен де, ұзынынан да кесуге арналған. Жалпы ұзындығы: 715 мм. Тістері үшбұрышты, қиғаш қайралады. Қайрау бұрышы: 40°. Тістердің ашылуы: екі жаққа 0,4–0,6 мм.

Б) Жіңішке қол ара — қисық сызықпен, шеңбер бойымен кесуге арналған. Ұзындығы: 325–530 мм, ені: 20–40 мм, қалыңдығы: 1,3 мм.

В) Шүйделі қол ара — жеңіл жұмыстарға арналған. Ұзындығы: 300–350 мм, ені: 70–100 мм, қалыңдығы: 0,6 мм.

3) «Наградка» қол арасы

Саналарды (шеге/қосымша бөлшектерді) орнатуға, сондай-ақ өте тар ойықтарды кесуге арналған. Ұзындығы: 100–200 мм, қалыңдығы: 0,4–0,7 мм.

4) Екі жақты ара

Ұшқа (қиық жерлерге) кесуге ыңғайлы. Кесу аймағы: 250 мм, ені: 50 мм, қалыңдығы: 0,4–0,5 мм. Тістері тік бұрышты үшбұрыш пішінді.

5) Нәзік жұмыстарға арналған ара

Ұзындығы: 250 мм, биіктігі: 40 мм. Жүзі тік бұрышты үшбұрышты тістермен жасалады. Пышақпен шертпей, осы арамен орындасаңыз, жұмыс сапасы артады: тиек пен ішектен бөгде дыбыс шықпай, «ызыңдау» азаяды.

6) Жоқ ара

Жоқ ара ағашты кез келген бағытта кесуге мүмкіндік береді. Негізгі бөлшектері: төсем, ұстағыш (тұтқа), кергіш, тартқыш бау, арағыш, сап, бұранда.

Ағашты дұрыс аралау техникасы

Жұмысты бастау

Кесілетін жерді дәл белгілеп, ағашты жұмыс үстеліне (верстакқа) орнықты қойыңыз.
Алдымен белгі сызығы бойымен араны өзіңізге қарай бірнеше рет жеңіл жүргізіп, бағыт «жолын» жасаңыз.
Оң қол араны жүргізеді, сол қол ағашты тіреп ұстайды.
Араны жұлқыламай, артық күш түсірмей, бірқалыпты қозғалыспен кесіңіз.

Көлденең аралау

Көлденең аралағанда денені қатты қозғалтпай, сәл алға еңкейіп тұрған дұрыс. Соңына жақындағанда қимылды бәсеңдетіп, сол қолмен кесіліп жатқан бөлікті ұстап тұрыңыз — бұл соңғы жақтың сынып кетуін болдырмайды.

Ұзына бойы аралау

Кесілетін жер верстак тақтайының шетімен дәл келетіндей етіп бекітілуі керек. Оң қолмен араның сабынан ұстап, сол қолмен алдыңғы тұтқасын (бар болса) тіреңіз. Төмен қарай жүргенде аздап қысым түсіріп, жоғары көтергенде тістердің ағашқа тимеуін қадағалаңыз.

Жиі кездесетін мәселе: араның қысылып қалуы

Егер аралау кезінде ара кесік ішінде қысылып қалса, кесілген жерге жұқа жаңқа (сын) қыстырып қойыңыз. Бұл араның еркін жүруіне көмектеседі және төсемнің бұралып, зақымдануын азайтады.

Ескерту: Араны шамадан тыс қысыммен басу аралауды баяулатады және кей жағдайда араның сынуына әкелуі мүмкін, әсіресе төсемі жіңішке болса.

Уақыт үнемдейтін тәсіл: Кириенко–Каплан әдісі

Тақтайларды көлденеңінен немесе жіңішке ағаштарды ұзына бойы кескенде, шеберлер Кириенко және Каплан ұсынған тәсілді қолданады. Бұл әдіс уақытты үнемдеп қана қоймай, бірнеше дайындаманы қатар бекітіп, бірдей өлшеммен белгілеуді жеңілдетеді.

Әдістің орындалуы

1 Верстакқа бір ағаш сүректі орналастырыңыз.
2 Соған қарап бірнеше (20-ға дейін) сүректі қатарлап орналастырыңыз.
3 Үстіне екі ұзын тақтай қойып, барлығын бірге верстакқа бекітіңіз.
4 Шаблонмен кесілетін жерді белгілеп, бірқалыпты аралаңыз.

Неге өткір ара маңызды?

Жұмысты жеңілдетеді.
Араның қисаюын азайтады.
Еңбек өнімділігін арттырады.
Кесудің сапасын қамтамасыз етеді.

Араны күтіп-баптау: тазалау, түзету, тіс айыру және қайрау

Тазалау

Алдымен араны шаң мен шайыр қабатынан тазалаңыз: шүберекті керосинге малып, төсемді мұқият сүртіңіз.

Түзету (төсемді туралау)

Төсемді темір немесе болат плитаға қойып, жеңіл соққымен түзетуге болады. Сондай-ақ алюминий немесе мыс пластиналардың арасына салып, сәл қысып, жаймен тартып түзетеді.

Тістерді бір деңгейге келтіру

Жөндеуден кейін тістердің қырын және ұштарының ұзындығын теңестіреді. Ол үшін ара төсеміне арналған ойығы бар қалыпқа (колатка) үш қырлы майда егеу орналастырып, егеуді арамен немесе араны егеумен жүргізу арқылы тістердің ұшын біркелкі етеді.

Тістерді айыру (разводка)

Тістерді жан-жаққа айыру араның кесік ішінде тұрып қалуын азайтады. Тістерді түп және тақ болып екіге бөліп, тақ тістерді бір жаққа, жұп тістерді екінші жаққа айырады.

Құрғақ, қатты ағаш: әр тіске 0,25–0,5 мм

Жұмсақ ағаш: әр тіске 0,5–1 мм

Барлық тістердің айырылу шамасы бірдей болуы керек. Дұрыстығын шаблонмен тексереді: қисық айырылған тістер кесуді бұрып, араны жанға «жетектейді». Біркелкі айырылмаған жағдайда, аз айырылған тістер жұмысқа қатыспайды, ал тым айырылған тістер шамадан тыс жүктеліп, тез істен шығады.

Қайрау

Қайрауға жазық, жартылай дөңес және үш қырлы майда егеулер қолданылады. Қайрау алдында араны ағаш қалыпқа бекітіп алған дұрыс. Жоқ араны көбіне тістің өлшеміне қарай үш қырлы майда егеумен қайрайды.

Үшбұрыш және тік бұрышты тістер

Егеуді төсемге қарай еңкейтіп, тіске қыса жүргізіп, өзіңізден төменнен жоғары қарай егеулеңіз. Әуелі тақ тістерді, кейін араны аударып, жұп тістерді егеулейді.

Сүйір бұрышты тістер

Егеуді төсемге қарай шамамен 45°–80° бұрышпен жүргізіп, тістерді толық әрі біркелкі егеулеңіз.

Құралдар және механикаландырылған қайрау

Жаңа тістерді кесу және тістерді қалыпқа келтіру үшін ПШ–3 турама пилоштампы қолданылады: бір жағында қайшы, екінші жағында пунсон мен матрица бар. Құрылғы эксцентрикті приводтың ұзын рычагы арқылы іске қосылады және верстакқа бекітіледі.

Араларды егеулеуге арналған станоктар да бар (мысалы, ТчПН-3, ТчПЛ-2). Мұндай станоктар минутына 40–70 тісті егеулей алады.