Атомистер ілімі.
Атомистік ілім: ежелгі дүниенің материалистік дүниетанымы
Атомистік ілімнің бастауында ежелгі грек ойшылдары Левкипп, Демокрит, Эпикур және ежелгі Рим өкілі Лукреций Карр тұр. Олардың еңбектерінде кейін «материалистік бағыт» деп аталатын дүниетаным толық қалыптасып, өзіндік ерекшеліктері бар философиялық ілімге айналды.
Левкипп: атомдар және шексіз әлемдер
Атомистік бағыттың қалыптасуына үлкен үлес қосқан ойшылдардың бірі — Левкипп. Ол әлем бөлінбейтін ұсақ бөлшектерден — «атомдардан» тұрады деп түсіндірді. Атомдар бос кеңістікте үздіксіз, алақұйын қозғалыста болып, бір-бірімен байланысқа түсудің нәтижесінде әртүрлі денелерді құрайды.
Левкипптің түсінігінде космос шексіз көп әлемдерден тұрады: олар бір-біріне ауыспайды, әрқайсысы жеке пайда болып, дамудың шыңына жетіп, кейін жойылып отырады.
Демокрит: болмыс, бейболмыс және сезімнің субъективтілігі
Дүниенің бастауы
Демокрит бойынша дүниенің бастауы — атомдар (шын болмыс) және бос кеңістік (бейболмыс). Болмыс — сансыз көп ұсақ бөлшектердің жиынтығы.
Атомдардың ішкі қасиеттері
- мәңгі
- бөлінбейді
- өз-өзіне тең
- (кей түсіндірулерде) қозғалмайды — мәндік тұрақтылық ретінде
Сыртқы айырмашылықтары
Атомдардың пішіні, түрі және көлемі әртүрлі болады: бұрышты, шар тәрізді, қармаққа, оймаққа ұқсас және тағы басқа.
Атомдар бос кеңістікте үздіксіз қозғалыста болады. Соқтығысқанда қозғалыс бағытын өзгертіп, жаңа байланыстар түзіледі.
Сезімдік қасиеттер туралы
Демокриттің ойынша, атомдардың өзінде түс, иіс, дыбыс сияқты сезімдік қасиеттер болмайды. Мұндай қасиеттер атомдар мен түйсік мүшелерінің өзара әсерлесуі кезінде ғана пайда болады. Осы тұрғыдан ол сезімдік қасиеттердің субъективті болатынын алғашқылардың бірі болып айтты.
Тіршілік, жан және дем алу туралы түсінік
Демокрит тіршіліктің пайда болуын табиғи заңдылықтардың салдары деп түсіндірді: мұнда қандай да бір жоғары күштің араласуы жоқ. Ол барлық тіршілік иелерінің, тіпті өсімдіктердің де жаны бар деп санады.
Жылылық пен жан деңгейлері
«Жанның» пайда болу қайнары ретінде ол жылылықты атап өтеді. Жандар әртүрлі болады: жануарлардың жаны жылылықты көбірек қабылдағандықтан жоғарырақ, ал адамның жаны ең жоғары деңгейде, өйткені онда жылумен бірге от та бар деп түсіндіріледі.
Дем алу — өмір сүрудің қажетті шарты
Демокритте ақылды жан ұғымы «сана» ұғымымен мәндес. Өмір сүрудің қажетті шарты — дем алу: жан атомдары дем алу арқылы ортадан өзіне қажет «от атомдарын» қабылдайды; дем шығарғанда жанның кейбір атомдары денеден шығады. Егер дем алу тоқтап, тек дем шығару жалғасса, жан атомдары толық шығып кетіп, дене өледі. Дене мен жан біртұтас болғандықтан, жан атомдары ауада шашырап, жан да «жойылады» деп түсіндіріледі.
Қоғам, тіл және діннің тарихи сипаты
Демокрит қоғамның дамуы мен мемлекет мәселелері туралы да пікір айтты. Оның баяндауынша, адамдар алғашқыда аңға ұқсас күйде өмір сүрді. Мұқтаждық олардың бір-біріне көмектесуіне, бір жерде топтасып, үңгірлерде немесе ағаш қуыстарында тұруына әкелді. Ол кезең «патшасыз, әскербасыларсыз», өзара соғыссыз, ұрлықсыз, қарапайым әрі еркін өмір ретінде сипатталады.
Кейін адамдар отты пайдалануды үйренді, сонымен қатар айлакерлік пен қулық көбейді, бірақ дәл осы үдерісте өнер де пайда болды. Демокрит мұның бәрін мұқтаждық пен тәжірибенің нәтижесі деп түсіндіреді.
Тілдің пайда болуы
Адамдар алғашында анық сөйлей алмады. Бір-бірімен араласу күшейген сайын түсініксіз дыбыстардың орнына сөз арқылы қатынас орнығып, тіл қалыптасты. Тіл әртүрлі болып, адамдардың тұрған ортасына қарай дамыды.
Діннің шығуы
Дін де тіл сияқты тарихи құбылыс. Алғашқы кезде дін болмаған; ол адамдардың табиғаттың дүлей күштерінің себебін білмей, қорқуы нәтижесінде туған. «Құдай» деп жүргеніміз — шынайы құдайдың өзі емес, адамдар санасында қалыптасқан бейнелер деген ой айтылады.
Эпикур: салмақ, «ауытқу» және еркіндік мүмкіндігі
Демокриттің атомистік ілімін әрі қарай дамытқан ойшыл — ежелгі грек философы Эпикур (шамамен б.з.д. 342–271/270 жж.). Оның еңбектері толық сақталмаған: бізге үш хаты мен кейбір фрагменттері ғана жеткен.
Эпикур енгізген маңызды толықтыру
Эпикур бойынша атомдар — дүниенің алғашқы бастамасы. Демокрит атаған қасиеттерден бөлек, оларға көлем және салмақ тән. Салмақтың әсерінен атомдар «құлайды» және кейде жолдан өздігінен ауытқиды. Осы ауытқу қозғалыстың себебі мен қайнар көзі ретінде түсіндіріліп, атомдардың байланысуына және жекелеген денелердің пайда болуына мүмкіндік береді.
Эпикур космоста сансыз көп әлем бар дейді. Сол әлемдердің арасындағы бос кеңістікте мәңгі, бақытты құдайлар өмір сүреді, бірақ олар әлем мен адамдардың жағдайына араласпайды. Өмірге келіп-кететіндер — тіршілік иелері және олардың жаны.
Эпикур жанды жіңішке, жеңіл, домалақ және тынымсыз атомдардан тұрады деп сипаттайды.
Лукреций Карр: себептілік заңы және тағдырға қарсы тұру
Эпикур дәстүрін жалғастырып, ілімді римдік философ әрі ақын Лукреций Карр дамытты. Оның негізгі еңбегі — «Заттардың табиғаты туралы».
Лукреций Эпикур сияқты атомдардың қозғалыста ауытқуы материалдық денелердің қалыптасуына әкеледі деп есептеді. Ал олардың пайда болуы, өзгеруі және дамуы қатаң себептілік заңына бағынады.
Адамға қатысты қорытынды
Бұл заңдылықты адамның тағдырына бейтарап күш ретінде қарастыру адамдардың қайғы-қасіретін арттыруы мүмкін. Соған қарамастан, Лукреций адам тағдырға мойынсұнбауы керек, керісінше, қолынан келгенше тағдыр тәлкегінен тәуелсіз болуға ұмтылуы тиіс деп тұжырымдайды.
Ол дүниедегі заттардың бәрі себептілік заңына бағынады дей отырып, себептіліктен өзге жасырын күштердің барын да мойындайды. Алайда бұл күштер құдайға байланысты емес, өйткені құдай жердегі өмірге араласпайды.
Қорытынды: табиғатты табиғи себептермен түсіндіру
Қорыта айтқанда, атомистік ілім табиғат құбылыстарын табиғи себептермен байланыстырып түсіндіруге ұмтылды. Ол адамдарды табиғаттың дүлей күштерінен үрейленбеуге, өмірді саналы қабылдауға және мүмкін болғанынша қуанышты, байыпты өмір сүруге шақырды.