Құқықтың реттеу функциясы - нормативтік актілер арқылы қоғамдық қатынастардың орыңдалу жолдарын, бағыттарын анықтап отыру
Құқықтық реттеудің мәні мен маңызы
Мемлекеттік-құқықтық ілімдер тарихында құқық белгілі нысанда қабылданатын заңның алғышарты ретінде қарастырылады. Құқық адамдардың қоғамдық және жеке іс-әрекеттерін реттеудегі қажеттіліктерімен және мүдделерімен тығыз байланысты. Ол тұлғаның бостандығын, адамгершілікті, әлеуметтік әділеттілікті, қоғамдық процестердің тарихи тұрақтылығы мен беріктігін қамтиды.
Құқық — билік етуші топтардың не монархтың еркі ғана емес және жоғары мемлекеттік билік бекіткен жай заңмен шектелмейді. Ол адамдардың ынтымақтастығын, өзара байланыстылығын білдіретін сана-сезімнің, мінез-құлықтың, қызмет пен қатынастардың маңызды құрамдас бөлігі.
Құқық заңда бекітілген жағдайда мемлекеттік құрылымдар арқылы жүзеге асып, құқықтық күшке ие болады. Сонымен қатар ол адамдардың құқықтық сана-сезімінде, дәстүрлерінде және әдет-ғұрыптарында көрініс тауып, тікелей орындалуы да мүмкін.
Құқықтың міндеттері мен функциялары
Негізгі міндеттері
- Қоғамдағы қатынастарды дұрыс реттеп, олардың орындалуын жеделдету.
- Қатынастардың байланысын бақылап, қорғауды қамтамасыз ету.
Функциялары
Реттеуші функция
Нормативтік актілер арқылы қоғамдық қатынастардың орындалу жолдарын және бағыттарын айқындау.
Қорғаушы функция
Ерекше маңызды қоғамдық қатынастарды қорғауға бағытталады, теріс әрекеттерге тыйым салуды қамтиды.
Құқықтық реттеудің аспектілері
Құқықтық реттеу әлеуметтік, нормативтік және тәжірибелік аспектілердің бірлігін білдіреді. Құқық адамдардың жеке қарым-қатынасын емес, қоғамдық қатынастарын реттейтіндіктен, құқықтық реттеу әлеуметтік сипатқа ие.
Әлеуметтік аспект
Құқықтық реттеу адамдардың сана-сезімінде болашақ өмір үшін өзекті әрі маңызды мәселелердің қалыптасуымен байланысты. Болашақта қолданылатын тәртіп нормалары өткен кезеңдегі ақпараттарға, қажеттіліктер мен мұқтаждықтарға, сондай-ақ әлеуметтік игіліктерге деген сұраныстарға сүйеніп әзірленеді.
Сондықтан құқықтық реттеу әлеуметтік мағынада болжамдық сипатқа ие: адамдар өздерінің ертеңгі күнін жоспарлап, құра алады.
Нормативтік аспект
Бұл аспект адамдар әрекетінің нормаларын (ережелерін) әзірлеу және оларды заңды түрде бекітуді білдіреді. Норманың құрылымы әдетте үш элементтен тұрады:
- Гипотеза
- Өмірдегі қарым-қатынастар мен түрлі жағдайлардан туындайтын норманың бөлігі.
- Диспозиция
- Іс-әрекет (тәртіп) ережесінің мазмұнын айқындайтын субъектінің заңды құқықтары мен міндеттері.
- Санкция
- Гипотеза мен диспозиция талаптары орындалмаған жағдайда мемлекет қолданатын ықпал ету шаралары.
Тәжірибелік аспект
Бұл заң нормаларының арнайы мемлекеттік-ұйымдық құрылымдар арқылы іске асырылуын білдіреді. Ең күрделі тұсы — қабылданған нормалардың бәрі бірдей қоғам мүшелері тарапынан бірден қолдау таппайды; әсіресе мінез-құлық пен іс-әрекетті өзгертуді талап ететін нормаларды орындауға ниет әрдайым жоғары бола бермейді.
Көп жағдайда нормативтік талаптардың сақталуын қамтамасыз ету үшін мемлекеттік құрылымдардың ұйымдастырушылық және құқықтық ықпалы қажет.
Заңдылық және легитимділік
Заң шығару ісі жеке адамдардың құқықтары мен бостандықтарына, қоғамның еркін тіршілік-әрекет қағидатына, қоғамдық қатынастардың адамгершілік (гуманизм) негізіне, әлеуметтік әділеттілікке және халықтар арасындағы бейбіт өзара байланыстарға сай болуы тиіс.
Заңдылық
Іс-әрекеттің заң нормалары талаптарына сай болуымен анықталады.
Легитимділік
Заңның құқық мәніне сай келуін білдіреді: оның қоғамдық өмірдің объективті негіздеріне қаншалықты сәйкес екендігін және сол арқылы адамдардың сенімін тудыратынын көрсетеді.
Тиімділік өлшемі: норма емес, іске асу
Құқықтық реттеу қандай да бір жүріс-тұрыс нормалары бекітілген сәтте ғана емес, сол нормалар нақты өмірде басшылыққа алынып, олардың мән-мағынасына сәйкес мінез-құлық пен іс-әрекет жүзеге асқанда айқын көрінеді.
Осыған байланысты құқықтық реттеудің ұтымдылығы мен тиімділігі заң нормаларының мазмұнымен ғана емес, олардың нақты орындалуымен, адамдардың қарым-қатынасына, сана-сезіміне, жүріс-тұрысына және қызметіне тікелей ықпал ете алуымен, сондай-ақ өмірлік процестерді өзгерту қабілетімен анықталады.
Қорытындылай айтқанда, құқықтық реттеу — адамдар әрекетінің заңды нормаларын белгілеуге байланысты мемлекет қызметінің бір түрі. Ол әлеуметтік тұрғыдан негізделген, тиімді әрі жүйелі түрде ұйымдастырылған болуы және нақты іске асырылуы қажет.
Тапсырмалар
- Мәтін бойынша сұрақ құрастырыңыз.
- Сөздік құрастырыңыз (сөздерді орыс тіліне аударыңыз).