Қазақша рефераттар

Көлік кешені

Көлік — экономиканың «қан жүргізетін» жүйесі

Көліктің негізгі міндеті — ел ішінде және оның аумағынан тыс жерлерде жүк пен жолаушы тасымалдау. Қазақстан сияқты аумағы үлкен мемлекет үшін көліктің рөлі айрықша: ол экономиканың қалыпты жұмыс істеуінің негізін құрайды.

Көлік өндіріс процесін қамтамасыз етіп, кәсіпорындарды, салалар мен аймақтарды өзара байланыстырады; сыртқы сауда жүктерін тасымалдап, халыққа қызмет көрсетеді. Сондықтан оны жиі «шаруашылық ағзасының қан тамыр жүйесі» деп атайды. Жоғары дамыған әрі тұрақты жұмыс істейтін көлік жүйесін қалыптастыру — елдің өсіп-өркендеуінің негізгі шарттарының бірі.

Негізгі ой

Көлік тек экономиканың бір саласы емес, көптеген элементтері өзара байланысқан күрделі кешен.

Көлік кешені неден тұрады?

Көлік кешені төрт негізгі құрамдас бөліктен тұрады:

  • 1

    Көлік құралдары

    Автомобильдер, кемелер, ұшақтар және басқа техника.

  • 2

    Жолдар

    Теміржол, автомобиль жолдары, құбырлар, әуе және теңіз бағыттары.

  • 3

    Ұйымдар

    Авиациялық, теңіздік, теміржол компаниялары және операторлар.

  • 4

    Тиеу-түсіру пункттері

    Теңіз және әуе порттары, теміржол стансалары, терминалдар.

Көлікті «кешен» деуіміздің себебі — адамдардың әртүрлі көлік құралдары мен жолдарын (құрлық, су, әуе) қатар пайдалануына байланысты. Осы ерекшелік көліктің салаларға, яғни көлік түрлеріне бөлінуін қалыптастырады.

Көліктің тиімділігін арттыру жолдары

Көлік жұмысы жақсаруы үшін қолданыстағы қатынас жолдарын жаңғыртып, жаңаларын салу, жүк көтергіштікті және жүктерді жеткізу жылдамдығын арттыру қажет. Бұл бағытта контейнерлік тасымал ерекше рөл атқарады: ол артық тиеу-түсіру операцияларын азайтып, жеткізуді жеделдетеді.

Контейнерлік тасымалдың әсері

  • Тиеу-түсіру шығындарын қысқартады
  • Жеткізу уақытын азайтады
  • Логистикадағы жоспарлауды жеңілдетеді

Еңбек бөлінісінің мысалы

Көлік жүйесінде өзіндік еңбек бөлінісі қалыптасқан: авиация көбіне халыққа қызмет көрсетсе, құбыр желілері негізінен өндірістің қажеттілігін өтейді. Осыған байланысты кешен салаларының еңбек көрсеткіштері де әртүрлі болады.

Қазақстандағы құрлық көлігі және теміржолдың рөлі

Қазақстан — «құрлықтық» мемлекет, сондықтан құрлық көлігі негізгі орын алады. Оның ішінде теміржол жүйесі ерекше маңызды.

Теміржол — жол жүйесінің «қаңқасы»

Теміржолдар еліміздің аймақтарын біртұтас жүйеге біріктіреді және климат пен жыл мезгілдеріне қарамастан тұрақты жұмыс істей алады. Қозғалыс жылдамдығы да едәуір, ал тасымалдау құны салыстырмалы түрде төмен.

Шешілмеген мәселелер және негізгі тәуекел

Қазақстанда ірі көлік кешені бар, алайда шешілмеген мәселелер де жеткілікті. Қатынас жолдарының саны мен сапасы әлі де жеткіліксіз (әсіресе автомобиль жолдары). Бұл қозғалыс жылдамдығын төмендетіп, көлік «артерияларының» өткізу қабілетін шектейді. Сонымен қатар ескірген көлік құралдарының қолданылуы да тиімділікті азайтады.

Диспропорцияның салдары

Жылдам дамып келе жатқан экономика мен оған «ілесе алмай» отырған көлік кешені арасында сәйкессіздік (диспропорция) пайда болады. Көліктің артта қалуы көптеген өндіріс салаларының өсу қарқынын бәсеңдетуі мүмкін.