Саттар Асқарұлы Ерубаев
Жарқ етіп жанған қысқа ғұмыр
Саттар Асқарұлы Ерубаев — қазақ әдебиетінің аспанында жарқ етіп көтеріліп, бірақ лезде ағып түскен жарық жұлдыздардың бірі. Өмірдің қиындығын еңсеріп, өнерінің бар гүлін толық аша алмай арманда кеткен жас талант 1914 жылы қазіргі Шымкент облысы, Түркістан ауданында дүниеге келді.
Оның шығармаларынан рухани нәр ғана емес, автордың өз болмысы, мінезі мен азаматтық ұстанымы да айқын көрінеді: шынайылық, сыршылдық, жаңашыл ой.
Білім жолы және қалыптасуы
Ауыл балалары сияқты молданың солқылдаған көк шыбығына көнбеген Саттар Түркістандағы бастауыш мектепке оқуға барады. Одан кейін жетіжылдық орыс мектебінде білім алып, оны үздік аяқтайды.
1930 жылы белсенді комсомол мүшесі әрі зерек жас ретінде Алматыдағы жоғары оқу орындарына даярлайтын курсқа жіберіледі. Сол жылы Қазақстан Оқу комиссариатының арнайы жолдамасымен Ленинградтағы тарих, философия және лингвистика институтына түседі.
Институтты 1933 жылы үздік бітіреді: дипломдық жұмысын өте жоғары деңгейде қорғап, бәйге алады. Сол еңбекті баспасөзде жариялау туралы шешім де қабылданады. Ұстаздарының ұсынысымен аспирантурада қалдыру жоспарланғанымен, Қазақстан өлкелік комсомол комитетінің жеделхатымен Саттар елге шұғыл шақырылады. Сөйтіп, оқуын жалғастыру мүмкіндігін кейінге қалдырып, Алматыға оралады.
Қызметі: журналистика, мәдениет, білім
Алматыдағы жылдар (1933–1934)
- «Ленинская смена» газетінде әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі
- «Лениншіл жас» газетінің редакторы
- Жоғары ауыл шаруашылық мектебінде философия кафедрасының оқытушысы
Редакциялық және қоғамдық орта
Ол Қазақстан өлкелік партия комитетінің «Қарағанды пролетариаты» газетінде жауапты редактордың орынбасары болып қызмет атқарды. Қаламы ұшқыр, пікірі таза, дарынды қаламгер ретінде Қазақстан Жазушылар одағының бірінші съезіне қатысып, одақ мүшелігіне алғаш қабылданғандардың қатарынан көрінді.
Ленинградқа қайта оралу және тағдыр
1935 жылдың жазында Ленинград университетінің аспирантурасына түседі. Алайда асқынған өкпе дерті оған бар болғаны бір жыл ғана оқуға мүмкіндік береді. Кейін Алматыға қайтып, 1936–1937 жылдары Қазақстан педагогикалық институтында қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясынан дәріс оқиды.
Ауыр дерт дендеген Саттар Ерубаев 1937 жылдың маусымында Алматыдағы Түрксіб ауруханасында дүние салды. Ол бар болғаны 24 жаста еді.
Әдебиетке келуі: жаңашыл үн және өткір ой
Саттар Ерубаев әдеби ортаға тұлпардай екпіндеп, жарқырап кірді. Ол астанадағы зиялы қауымды жан-жақты білімімен, журналистикадағы іскер ізденістерімен, әдебиеттегі жаңашыл сыни ой-пікірімен, жаңаша жазылған өлеңдерімен, балладалары және пародияларымен елең еткізді.
1934 жылы Қарағандыға келгеніне ерекше қуанып, күнделігінде: «Мен Қарағандыға ризамын, ол мені жазушы етіп шығаратын болды!» деп жазады. Бұл сөздің шындығын уақыт дәлелдеді.
«Менің құрдастарым»: уақыт тынысын танытқан роман
Қарағанды кезеңінде Саттар әдебиет сүйер қауымға кеңінен мәлім болған «Менің құрдастарым» романын жазуға кіріседі. Бұл шығарма қазақ жұмысшы табының қалыптаса бастаған тарихын, 1930-жылдардағы Қарағанды секілді ірі өндіріс ошағының тыныс-тіршілігін бейнелейді әрі алғашқы ұлттық техникалық интеллигенция өкілдерінің тұлғасын сомдауға талпынады.
Роман аяқталмағанына қарамастан, бүгінгі күнге дейін оқырманын жоғалтпай, жаңашыл, мәңгі жас туынды ретінде бағаланады.
Жанрлық жаңалық және шығармашылық мұра
Қарағандыда жүргенде Саттар көптеген новеллалар, балладалар, өлеңдер, очерктер, сын мақалалар, эпиграммалар жазады. Оның шығармалары өзіне тән ерекше үнімен, жүрекжарды лебімен, мөлдір сыршылдығымен және қалтқысыз шыншылдығымен бүгін де таңғалдырмай қоймайды.
Новеллалары
- «Бақыт»
- «Мәңгілік өмір»
- «Өмір көркемдігі»
- «Келесі соғыс туралы»
Балладалары
- «Өмір туралы рапорт»
- «Үш шахтер туралы баллада»
- «Меруерт алқа»
Қазақ кеңес әдебиетінде ол алғашқылардың бірі болып жаңа жанрларды батыл игерді: баллада, новелла, пародия және эпиграмма. Бұл мұра бүгінгі әдебиеттің алтын қорынан берік орын алды.
Аударма, ағартушылық және мойындалу
Саттар Ерубаев М. Жанғожинмен бірлесіп мектеп оқушыларына арналған қазақ әдебиеті хрестоматиясын құрастырды. Сонымен қатар аудармашылықпен де айналысып, К. Чуковскийдің, Ю. Березиннің, А. Суриковтың, И. Эренбургтің бірқатар шығармаларын қазақ тіліне тәржімалады.
Марапат және естелік
- 1966 жылы Саттар Ерубаевқа Қазақстан Ленин комсомолы атындағы сыйлық берілді.
- Түркістан қаласында Саттар Ерубаев мұражайы жұмыс істейді.
- Қарағандыда оның есімі мектепке және үлкен көшелердің біріне берілген.
Қас-қағым ғұмырында Саттар Ерубаев өзін халқының адал перзенті ретінде танытып, көлемі шағын болса да салмағы зор, құнды әдеби мұра қалдырды.