Компьютерлік вирустар
Компьютерлік вирус деген не?
Компьютерлік вирус — арнайы жазылған шағын көлемді бағдарлама. Ол өздігінен бөлек өмір сүрмей, басқа бағдарламалардың басына немесе соңына қосымша болып «жабысады» да, оларды бұзуға кіріседі және компьютерде түрлі келеңсіз әрекеттерді орындауы мүмкін.
Ішінде вирусы бар бағдарлама «вирус жұққан» немесе бүлінген бағдарлама деп аталады.
Вирус қалай жұмыс істейді?
Вирус жұққан бағдарламаны іске қосқанда, алдымен вирус белсендіріледі. Нәтижесінде бағдарламаның негізгі функциясы орындалмай қалуы немесе қате орындалуы мүмкін. Вирус іске қосылған басқа бағдарламаларға да әсер етіп, оларға жұғып, қосымша зиянды әрекеттер жасай бастайды.
Вирус өзіне қажет бүлдіру әрекеттерін орындағаннан кейін, басқаруды бастапқы бағдарламаға береді. Бағдарлама сырттай қалыпты жұмыс істей беретіндіктен, алғашқы кезде «вирус жұққандығын» байқау қиын болады.
Вирустың зиянды әрекеттері көбіне өте жылдам орындалады және әсері бірден байқалмауы мүмкін. Сондықтан пайдаланушыға компьютерде әдеттегіден өзгеше жағдайлар болып жатқанын сезу оңай емес.
Неліктен бастапқыда байқалмайды?
«Вирус жұққан» бағдарламалар саны әлі көбейіп үлгермеген кезде, вирустың бар екені сырт көзге білінбеуі мүмкін. Бұған вирустардың көлемінің өте шағын болуы және көбіне төмен деңгейлі тілдерде (мысалы, ассемблерде) жазылуы да себеп болады.
Вирус жұққанда қандай белгілер пайда болады?
Біраз уақыт өткен соң компьютерде әдеттегіден тыс, келеңсіз құбылыстар байқала бастайды. Мысалы, мынадай белгілер көрінуі мүмкін:
- Кейбір бағдарламалар жұмыс істемей қалады немесе дұрыс жұмыс істемейді.
- Экранда әдеттегіден тыс бөтен мәліметтер пайда болады, мәтіндер/мәліметтер бұрмаланады.
- Вирус дискеттер арқылы немесе жергілікті желі арқылы басқа компьютерлерге таралып кетуі мүмкін, ал бұл бірден байқалмай қалады.
Вирустардың түрлері
Қазіргі кездегі вирустарды негізгі екі топқа бөлуге болады:
Резиденттік вирустар
Бұл вирустар компьютер жадында (жедел жадта) тұрақты сақталып, жүйе жұмысына ұзақ уақыт әсер етуі мүмкін. Вирус жұққан бағдарлама іске қосылғанда, вирус жедел жадқа көшіріліп, алғашқы кезде байқалмай, кейін белсенді түрде әрекетке көшеді.
Резиденттік емес вирустар
Бұл вирустар жедел жадта тұрақты түрде сақталмайды. Бірақ вирус жұққан бағдарлама іске қосылған сәтте белсеніп, өзі тұрған каталогтан немесе PATH командасында көрсетілген каталогтардан жұғатын файлдарды іздейді. Тиісті файлды тапқан соң, оған «жабысып», кейін сол файл орындалған кезде зиянды әрекетін жалғастырады.
Файлдарды зақымдайтын вирустар
Бүлінген немесе вирус жұққан файлдар дискідегі көптеген файлдарға зиян келтіруі мүмкін. Кейбір вирустар белгілі бір файлдарға тез «жабысады»: файлдың ішкі көлемінен орын алып, оның қызметін түрлендіреді де, қолайлы сәт туғанда зиянды әрекетін бастайды.
Әсіресе бірден орындалатын файлдар жиі зақымдалады. Олар көбіне кеңейтімі .com және .exe болатын файлдар, сондай-ақ бағдарламалар қажет кезде қосатын оверлейлік (overlay) файлдар.
Файлдарды зақымдайтын мұндай вирустар файлдық вирустар деп аталады. Олар өздерінің кері әсерін файл іске қосылған сәттен бастап көрсете алады.
Ерекше қауіпті нысандар
Кейбір вирустар операциялық жүйенің жүктеушісіне және қатты дискінің ең басты жүктеу жазбасына (boot record/MBR сияқты аймақтарға) әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда компьютердің жүктелуі мен жүйенің тұрақтылығы айтарлықтай бұзылады.