Қазақша рефераттар

Батыс Қазақстан

Батыс Қазақстан аймағы — Орталық және Оңтүстік Қазақстанды, сондай-ақ Орта Азия елдерін байланыстыратын маңызды қақпа. Аймақ республиканың солтүстік-батысында орналасқан. Бай табиғи ресурстар, қолайлы географиялық орны және Ресей қалалары мен өзге мемлекеттермен қалыптасқан экономикалық байланыстар сыртқы экономикалық ынтымақтастықтың дамуына айрықша ықпал етеді.

Батыс Қазақстан құрамына Батыс Қазақстан, Атырау, Маңғыстау және Ақтөбе облыстары кіреді. Аймақ республиканың ең шалғай батысы мен оңтүстік-батысында орналасып, солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 1200 км, батыстан шығысқа қарай 1300 км-ге дейін созылады.

Географиясы мен табиғи ерекшеліктері

Негізгі өзендер

Жайық пен Ембі.

Ірі көлдер

Индер, Аралсор, Қамыс-Самар көлдер жүйесі.

Каспий теңізінің рөлі

Каспий теңізі өңірдің табиғаты мен шаруашылығында шешуші орын алады: мұнай өндіру мұнда 100 жылдан астам уақыт бойы дамып келеді, ал Атырау қара уылдырықты дайындау және сақтау орталығы ретінде белгілі.

Климат және тарихи сабақтастық

Аймақтың климаты қатаң континенттік, құрғақ. Дегенмен табиғи контраст пен кеңістіктің ауқымы бұл өңірдің тартымдылығын арттыра түседі.

Шамамен 2000 жыл бойы Ұлы Жібек жолының тармақтары Маңғыстау аумағы арқылы өткен. Қазіргі таңда бұл бағыт туристердің қызығушылығын оятып, өңірдің мәдени-танымдық әлеуетін айқындайды.

Өңірлердің қысқаша сипаты

Ақтөбе облысы

Қазақстанның маңызды өнеркәсіптік аудандарының бірі. Аумағы шамамен 300 мың км².

  • Солтүстігінде Ресеймен, оңтүстігінде Өзбекстанмен шектеседі.
  • Шығысында Қостанай, Қарағанды, Қызылорда облыстарымен, батысында Атырау, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстарымен шектеседі.

Атырау облысы

Әктасты қыраттар, 400 метрге дейін жететін жыралар және диаметрі 2 метрге дейінгі аппақ домалақ тастар кездеседі. Бұл ландшафт көне мұхит түбінің ізін сақтайды: Каспий мен Арал — сол мұхиттың қалдықтары.

Маңғыстау облысы

Халық арасында «Қазына түбегі» атанған өлке. Мұнайға, газға, құрылыс материалдары мен минералдарға өте бай. Сонымен бірге тарихи-мәдени мұраға мол болғандықтан, туризм мен демалыс бағытында айрықша мәнге ие.

Табиғат пен құстар әлемі: ерекше көрініс

Шөлейт жазық Жайық өзенімен тоғысып, кейбір аумақтар батпақты-сазды бедерімен ерекшеленеді. Бұл жерлер су құстары үшін нағыз паналы мекен: аққу, үйрек және қаз топтары аспанды толтырып ұшқанда, олардың көптігі кез келген адамды таңырқатады. Кейбір учаскелерде қозғалысқа тек ауа жастықшалы қайықтармен ғана жүруге рұқсат етіледі.

Археологиялық және мәдени нысандар

Өлі Қолтық маңы

Өлі Қолтық жағалауында, Қызанның солтүстігінде көне қорғандар табылған. Олар біздің заманымыздың IV–V ғасырларына жатады. Мамандар бұл олжалар Сақ–Массагет дәуірінде өмір сүрген халықтар туралы маңызды дерек береді деп санайды.

Ақмыш және шатқалдар

Шетпеден 18 км қашықтағы Ақмыш өңірі табиғи сұлулығымен қатар көне Қызылқала тарихи орындарымен де қызықтырады. Ақмышсайдан 3 км жүргенде Самал мен Сазанбай атты терең шатқалдарға тап боласыз.

Қаңлы Баба

Форт-Шевченкодан 30 км жерде орналасқан Қаңлы Баба өңірінде қайнар көздер, долана ағаштары, қожақат, қызыл жидекті бұталар, ильм мен терек тоғайларын көруге болады. Мұнда көне Қаңлы Баба мазары мен мешіті орналасқан.

Каспий теңізі: ауқымы, тарихы және табиғаты

Каспий теңізі — Қазақстанның батысын шайып жатқан, дүние жүзіндегі ең үлкен тұйық су айдыны. Атауы көне дәуірде жағалауды мекендеген каспий тайпасымен байланысты. Тарихта ол Гиркан, Хазар, Хвалын теңізі деп те аталған. Каспий туралы Геродот жазбаларында айтылады, ал Ресей теңізшілерінің келуін сипаттайтын құжаттар IX–X ғасырларға жатады.

Зерттелу тарихы

XVIII ғасырдың басында I Петр Каспий теңізін жүйелі зерттеуді бастады (Бекович-Черкасский экспедициясы және т.б.). Кейін И.Ф. Семенов, Н.А. Иванышев, П.С. Паллас, С.Г. Гмелин, Г.С. Карелин және басқа да ғалымдар зерттеу жүргізді.

Негізгі өлшемдері

  • Солтүстіктен оңтүстікке: 1200 км
  • Ені (ортасы): шамамен 320 км
  • Жағалау ұзындығы: ~7000 км
  • Ауданы: 371 000 км²
  • Ең терең жері: 1025 м (оңтүстігі)
  • Солтүстік Каспий: 15–20 м (тайыз)

Құрылымы және гидрологиясы

  • Теңіз түбі мен гидрологиялық сипатына қарай: Солтүстік, Орта, Оңтүстік бөліктерге бөлінеді.
  • Солтүстіктен құятын өзендер: Еділ, Жайық, Ембі.
  • Ірі шығанақтары: Комсомолец, Маңғышлақ, Кендірлі, Қазақ, Қарабоғазкөл және т.б.
  • Аралдар саны: 50-ге жуық, жалпы ауданы шамамен 350 км².
  • Теңіз түбінде мұнай мен газ кен орындары бар.

Климаттық белдеулер мен жел режимі

Белдеулер

Солтүстігі — континенттік, батысы — қоңыржай жылы, оңтүстік-батысы — ылғалды субтропиктік, шығысы — құрғақ.

Желдер

Қазан–сәуір аралығында жел көбіне шығыстан соғады. Мамыр–қыркүйекте муссондық жел солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай бағытталады. Кей өңірлерде жел жылдамдығы 24 м/с-тан асады.

Температура

Шілде–тамыздағы орташа ауа температурасы +24…+26°C, шығысында максимум +44°C-ке дейін. Қыста солтүстіктен батысқа қарай –10…–12°C.

Су режимі

  • Жылына теңізге түсетін жауын-шашын: шамамен 200 мм
  • Орташа булану: жылына 1000 мм
  • Жазда су беті: +24…+26°C, оңтүстікте +29°C
  • Қыста: солтүстікте су беті қараша–наурыз аралығында қатады, мұз қалыңдығы 2 м-ге дейін

Тұздылық пен деңгейдің ауытқуы

  • Орташа тұздылығы: 12,7–12,8%, шығыс жағалауда 13,2%
  • Еділ мен Жайық құяр тұсында: 0,1–0,2%
  • Деңгейі кейде 2–2,5 м көтеріліп, 2 м-ге дейін төмендейді; маусымдық ауытқу шамамен 30 см.

Теңіз деңгейінің төмендеуіне құрғақшылық, өзен бойында ірі гидротехникалық және суару нысандарының салынуы әсер етеді. Ең төмен деңгей VII–XI ғасырларда байқалғаны белгілі (қазіргі деңгейден 2–4 м төмен).

Флора, фауна және қоныстану

Каспийдің флорасы мен фаунасы салыстырмалы түрде жұтаң: 500-ден астам өсімдік түрі, балықтар мен жануарлардың 854 түрі, сондай-ақ су құстарының бірнеше түрі бар. Теңіз маңында Атырау, Ақтау, Ералиев, Балықшы, Ганюшкино сияқты елді мекендер шоғырланған.

Туризм әлеуеті

Маңғыстаудың ерекше табиғат көріністері, Үстірт қорығының жануарлар дүниесі, өңірдегі тарихи-мәдени ескерткіштер және Каспий жағалауының көркем келбеті туристер үшін айрықша тартымдылыққа ие. Бұл өңір кеңістігімен, тарихымен және табиғаттың айқын контрастымен есте қалады.