Қазақша рефераттар

Қатты күйде

Өзіндік жұмыстар жинағы

Бұл материал жылулық құбылыстар, заттың құрылысы, диффузия, заттың үш күйі және ішкі энергия тақырыптары бойынша оқушының түсіну деңгейін тексеруге арналған. Сұрақтар I, II, III деңгей бойынша күрделенеді: қарапайым бақылаудан бастап, молекулалық-кинетикалық түсіндіру мен есептерге дейін.

Жылулық құбылыстар. Заттың құрылысы — №1 өзіндік жұмыс

I деңгей

Негізгі ұғымдар: қыздыру/суыту, сығылу, молекулалық көлем, жылулық қозғалыс.

  1. 1. Денені қыздырғанда және суытқанда оның көлемі қалай өзгереді?
  2. 2. Газ сығылғанда оның көлемі қалай өзгереді?
  3. 3. Ыдыстағы газдың көлемі оның молекулаларының жалпы көлеміне тең бола ала ма?
  4. 4. Теміржол рельстерін бір-біріне тығыз түйістіріп салмай, арасына неге саңылау қалдырады?
  5. 5. Металдарды пісіру (дәнекерлеу) үшін неге жоғары температура қажет?
  6. 6. Бір молекуланың қозғалысын жылулық қозғалысқа жатқызуға бола ма?
  7. 7. Иіс ауада неліктен таралады?

II деңгей

Негізгі ұғымдар: күй өзгерісі, молекулалардың орналасуы, жұғу, сандық есептер.

  1. 1. Су буға айналғанда су молекулалары өзгере ме? Олардың орналасуы мен қозғалысы қалай өзгереді?
  2. 2. Қатты дене неге өзінің пішінін сақтайды?
  3. 3. Суық су мен ыстық судың молекулаларының айырмашылығы қандай?
  4. 4. Металдарды пісіруде неліктен жоғары температура қажет?
  5. 5. Сұйықтың қатты денеге жұғу құбылысын қалай түсіндіруге болады?
  6. 6. Күрделі зат молекуласының диаметрі 0,005 мкм. Егер молекулалар арақашықтығы молекула өлшеміне тең болса, 1 см ұзындықта неше молекула болады?
  7. 7. Көлемі 0,003 мм³ май тамшысы су бетіне жайылып, қалыңдығы май молекуласының диаметріне тең қабат түзді. Қабат ауданы 300 см² болса, молекула диаметрі қандай?

III деңгей

Негізгі ұғымдар: газ, температура, үйкеліс қызуы, фазалық ауысулар, модельдеу.

  1. 1. Баллоннан ауа сорып алса, оның ішіндегі қалған ауаның көлемі өзгере ме?
  2. 2. Жылулық қозғалыстың қарқындылығын арттыруға бола ма? Қалай?
  3. 3. Жер атмосферасында ұшатын ғарыш кемесінің корпусына жанасқан ауа неліктен қызады?
  4. 4. Мысты сұйық күйге, ал сынапты қатты күйге айналдыруға бола ма? Қандай жағдайда?
  5. 5. Мұзды суға айналдырып, суды қыздырып қайнатқан соң буға айналдырсақ, осы құбылыстар кезінде су молекуласы өзгеріске ұшырай ма? Молекулалардың қозғалысы мен өзара әсерінде қандай өзгерістер болады?
  6. 6. Көлемі 0,003 м³ май тамшысы суға тамызылғанда 300 см² ауданға жайылады. Май қабаты бір молекулалық болса, молекула диаметрін есептеңдер.
  7. 7. Қағазды бір-біріне жапсырғанда неге сұйық желім қолданылады?

Назар аударыңыз: III деңгейдегі сұрақтарда құбылысты тек сипаттау емес, оны молекулалардың қозғалысы, өзара әсері және энергия алмасуы арқылы негіздеу талап етіледі.

Диффузия. Заттың үш күйі — №2 өзіндік жұмыс

I деңгей (көп таңдаулы тапсырмалар)

Әр сұрақта дұрыс жауапты таңдаңыз (A, Ә, Б).

  1. 1) Мектеп дәлізінің еденін сырлағанда:

    • A) Температура төмен болса, сыр тез кебеді.
    • Ә) Сырдың иісі молекулалар қозғалғандықтан таралады.
    • Б) Еден жел өтінде тұрса, сыр жай кебеді.

  2. 2) Қазанға картоп пісіріп жатқанда тұз салса:

    • A) Су қайнағанда тұз картопқа сіңеді.
    • Ә) Температура төмен болса, тұз тез сіңеді.
    • Б) Диффузия әсерінен тұз сіңеді.

  3. 3) Су қатып, мұз пайда болғанда:

    • A) Су молекулаларының құрамы өзгереді.
    • Ә) Молекулалардың өлшемі кішірейеді.
    • Б) Мұзға айналғанда молекулалардың өзара орналасуы өзгереді.

  4. 4) Бірдей мөлшерде суық және ыстық суы бар стакандарға бір-бір кесек қант салғанда:

    • A) Екі стакандағы қант бір мезгілде ериді.
    • Ә) Молекулалар баяу қозғалса, қант тез ериді.
    • Б) Ыстық судағы қант тез ериді.

  5. 5) Бірдей температурада бір заттың қатты, сұйық және газ күйінде диффузия ең тез өтеді:

    • A) Қатты күйде.
    • Ә) Сұйық күйде.
    • Б) Газ күйінде.

  6. 6) Қыста көл беті мұзбен толық жабылса, су астындағы балық:

    • A) Судың қатты суығанынан қырылып қалады.
    • Ә) Су молекулаларынан бөлінген оттегімен дем алады.
    • Б) Диффузия әсерінен су астындағы ауамен дем алады.

II деңгей

Диффузияны табиғатта және техникада қолдану мысалдары арқылы түсіндіріңіз.

  1. 1. Өсімдік жапырақтарына азот пен оттегі молекулалары қалай енеді?
  2. 2. Қияр тұздағанда суық сумен тұздаған дұрыс па, әлде ыстық сумен бе? Неліктен?
  3. 3. Ыдыстың жартысын газбен толтыруға бола ма?
  4. 4. Суық сумен шай демдеуге (шай шығару) бола ма?
  5. 5. Адамның тыныс алуына диффузия құбылысының қатысы бар ма?
  6. 6. Екі металл бөлшекті дәнекерлегенде қандай құбылыс (процесс) жүреді?
  7. 7. Металдарда диффузия төмен температурада неге өте баяу жүреді?
  8. 8. Газдың неге өзіне тән тұрақты көлемі болмайды?
  9. 9. Қатты дененің пішінін сақтауы қалай түсіндіріледі?

Түйін

Диффузияның жылдамдығы температураға, бөлшектердің жылулық қозғалысына және заттың күйіне тәуелді екенін дәлелдейтін мысалдар келтіріңіз.

Ішкі энергия. Ішкі энергияның өзгеру тәсілдері — №3 өзіндік жұмыс

I деңгей

Негізгі ұғымдар: ішкі энергия, жұмыс, жылу алмасу, үйкеліс.

  1. 1. Екі стаканда көлемдері бірдей суық және ыстық су бар. Қай стакандағы судың ішкі энергиясы көп?
  2. 2. Жұмыс кезінде қолараның ішкі энергиясы өзгере ме? Неге және қалай?
  3. 3. Арқанға жабысып немесе бақан бойымен тез сырғанап түскенде, қол неге қызады?
  4. 4. Диірменнен шыққан ұн да, пештен шыққан нан да ыстық. Олардың ішкі энергиясының артуы қандай процестер арқылы жүзеге асады?
  5. 5. Тоқтайтын пойыздың тежелуі кезінде оның кинетикалық энергиясы энергияның қандай түріне айналады?
  6. 6. Су мен мұздың ішкі энергиялары бірдей ме? Неліктен?
  7. 7. Газ ұлғайса, оның ішкі энергиясы қалай өзгереді?

II деңгей

Тұрмыстық және техникалық жағдайларда энергия алмасуын түсіндіріңіз.

  1. 1. Қарабауыр (орман құсы) суық түндерді қар астында өткізеді. Неліктен құс қар астына түнейді?
  2. 2. Бактағы ыстық суды суыту үшін мұзды бактың үстіне қойған дұрыс па, әлде астына қойған дұрыс па? Неліктен?
  3. 3. Қазандықтардан шығатын түтін үшін темірден жасалған мұржа ма, әлде кірпіш мұржа ма жақсы тартады? Неге?
  4. 4. Термостарды квадрат қималы емес, дөңгелек қималы етіп жасаудың себебі неде?
  5. 5. Оттегінің екі молекуласы 900 м/с және 1200 м/с жылдамдықтармен қозғалады. Қайсысының температурасы жоғары деп айтуға болады? Неліктен?
  6. 6. Кесек қантты бөлшектегенде және ұнтағанда, қай жағдайда қанттың ішкі энергиясы көбірек болады? Неліктен?
  7. 7. Екі стаканға бірдей мөлшерде қайнаған су құйылды. Бір стаканның бетіне 4–5 тамшы күнбағыс майы құйылды. 5 минуттан кейін температуралары әртүрлі болуының себебі неде?

Ойлануға арналған сұрақ

Берілген мысалдардың әрқайсысында ішкі энергияның өзгеруі жылу берілу арқылы ма, әлде жұмыс істеу арқылы ма жүретінін нақтылап көрсетіңіз.

Жұмысты орындауға қысқа нұсқаулық

Жауап құрылымы

  • Құбылысты қысқаша сипаттаңыз.
  • Молекулалық деңгейде түсіндіріңіз.
  • Қажет болса, тәуелділіктерді көрсетіңіз (T, p, V).

Есептер үшін

  • Берілгендерді бір жүйеге келтіріңіз (м, см, мм, мкм).
  • Формуланы жазыңыз да, өлшем бірліктерін қадағалаңыз.
  • Жауапты мәнімен және бірлігімен көрсетіңіз.

Түсіндіру тереңдігі

  • I деңгей: бақылау және күнделікті мысал.
  • II деңгей: себеп–салдар, молекулалар қозғалысы.
  • III деңгей: механизм, энергия алмасуы, қорытынды.