«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу.
«Айқап» журналы: оқу мен тәрбие мәселелерін көтерген мінбер
XX ғасырдың басында (1911 жылғы қаңтардан 1915 жылғы қыркүйекке дейін) Тройцкі қаласындағы «Энергия» баспаханасында қазақ тілінде үзбей шыққан «Айқап» журналы халқымыздың қоғамдық-саяси өмірінде, әдебиет пен мәдениетті насихаттауда елеулі рөл атқарды. Ол қазақтың тұңғыш қоғамдық-саяси әрі әдеби журналы ретінде танылды.
Негізгі ерекшелік
«Айқап» сипаты жағынан жалпы демократиялық бағыт ұстанғанымен, іс жүзінде Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбайұлының ағартушылық идеяларына сүйеніп, қазақтың қоғамдық ой-пікірін, әдебиетін және публицистикасын прогресшіл, демократиялық арнада ілгерілеткен басылым болды.
Ұйымдастырушылар мен авторлар шоғырланған орта
Журналды ұйымдастырған және редакторлық еткен — демократ жазушы Мұқаметжан Сералин (1872–1929). Ол төңірегіне өзімен ниеттес көрнекті ақын-жазушыларды және қоғамдық қайраткерлерді топтастырды. 1911–1912 жылдары журналдың хатшысы Әкірам Ғалимов, 1913–1914 жылдары Сұлтанмахмұт Торайғыров болды. Әр жылдары тілші-автор ретінде Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Сәбит Дөнентаев, Спандияр Көбеев секілді қаламгерлер қатысты.
Әдебиетке қосқан үлес
- С. Сейфуллиннің алғашқы өлеңдері жарияланды.
- Б. Майлиннің тұңғыш мақалалары басылды.
- С. Дөнентаевтың бірнеше өлеңі жарық көрді.
Атауы мен мақсаты: «Ай, қап!» деген өкініштен оянуға
1911 жылғы бір санында баспагерлер алқасы журнал атауына түсінік беріп, «Айқап» сөзі қазақтың төл сөзі екенін, оның ғасырлар бойы білім мен мәдениеттен шет қалған елдің өкінішін білдіретінін айтады. «Ай, қап!» деп сан соғып өкінумен шектелмей, енді ел қатарына қосылуға ұмтылған үндеу ретінде түсіндіріледі.
Оқу-ағарту және мектеп ашу: нақты ұсыныстар мен қоғамдық талап
Журнал оқу, жас буынды тәрбиелеу және мәдени-ағарту ісіне прогрестік, демократиялық тұрғыдан басымдық берді. М. Сералин мұғалімдер мен публицистерді осы іске тартып, қазақ қоғамына қажетті өзгерістерді біліммен байланыстырды.
Сералин көтерген түйін
Орыс халқының ғылымын, өнерін, тілін үйрену үшін мектеп ашу қажеттігін айта отырып, мұның жеке үй-жайдың ғана қолынан келмейтінін көрсетеді. Кедей отбасылардың баласын алысқа жіберіп оқытуға шамасы жетпейтіндіктен, ел болып бір жерге шоғырланып, мектеп пен мұғалім ұстауды оңайлатуды ұсынады. Осылайша өкіметтен орыс-қазақ мектебін аштыруды талап етуге мүмкіндік туады.
Негізгі қағида
М. Сералин: «Ілгері келешегімізде, жұрт қатарлы тұруымыз бір-ақ нәрсеге тіреледі — ол оқу. Оқып-өнер білмесек, өнерлі халыққа жалшы болудан басқа орын қалмайды. Оқушы талапкерлерге жұрт болып жәрдем бермесек, оқығандар көбеймейді», — деген мазмұндағы ойларымен қоғамды ортақ жауапкершілікке шақырды.
Әйел теңдігі және қыз балалардың білім алуы
«Айқап» қазақ әйелдерінің қоғамдағы орнына жүйелі түрде тоқталып, «тәрбие анадан басталады» деген тұжырымды алға тартты. «Бүкіл адамзатты тәрбиелеуші — ана» деп, әйелдің отбасындағы да, қоғамдағы да рөлін жоғары бағалады. Осы мәселені көтере отырып, журнал езілген қазақ әйелдері қатарынан тілші-авторларды тартуға ұмтылды.
Сахыпжамал Тілеубайқызының өткір уәжі
Сахыпжамал Тілеубайқызы (1911, №7) ер балаларды оқытып, қыз баланың оқуына салқын қарау, қызды қалың малға сату, сүймеген адамға зорлап ұзату сияқты әлеуметтік әділетсіздіктерді ашық әшкерелейді. Оның «Қазақ қыздарының аталарына» атты мақаласындағы негізгі түйін: қыз баланы көбірек оқыту қажет, өйткені ол ертең ұрпақ тәрбиелейтін ана болады; ал қыздың тағдырын теңсіз некеге байлау — ар-ожданға қайшы қиянат.
Әдет-ғұрып, салт-сана және қоғамды алға бастайтын сын
Журнал көп қозғаған тақырыптардың бірі — әдет-ғұрып пен салт-сана мәселесі. «Айқап» қазақ тұрмысындағы керітартпа, кемшілік тұстарды сынап, елді жақсылыққа, озық ойға, болашаққа шақырды. «Қазақтың қазіргі халі» тәрізді мақалаларда қоғамды іштен ірітетін кесапаттың сырттан емес, өз арамыздағы дау-жанжал, ұрлық, өтірік-өсек сияқты құбылыстардан тарайтыны айтылып, олардың түбі кәсіпсіздік пен білімсіздікке тірелетіні көрсетілді.
Ысырапқа қарсы үндеу
Б. Майлин 1913 жылғы бір мақаласында қыз ұзату тойы мен ас беруде елдің үлкен шығынға бататынын айтып, қаражатты ысырапқа емес, оқу-ағарту ісіне, мектеп-медресе салуға жұмсауға шақырады.
Оқыту сапасы, оқу құралдары және тіл мәселесі
«Айқап» қазақ елін білім мен өнерге үндей отырып, оқыту сапасын жақсарту және білім беруді белгілі бір бағдарламаға сүйеніп жүргізу керектігін көтерді. Сонымен бірге қазақ шәкірттерінің тұрмыс-тіршілігінің нашарлығын айтып, оларға көмектесуге шақырған хабарлар мен мақалаларды жиі жариялады.
- Оқу құралдарын шығару қажеттігі.
- Қазақ тілінің әліппесін жасау.
- Жазуды бірізді ережеге бағындыру.
Бала тәрбиесі туралы ой: тән мен жан тәрбиесінің теңдігі
Сол дәуірдің баспасөзінде бала тәрбиесіне арналған пайымдар да назар аударарлық. Мәселен, «Қазақ» газетінде М. Жаңабайбақтының бала тәрбиесі туралы мақаласында адам табиғатының бір жағынан ақылды, өнерлі, екінші жағынан әлсіз әрі күтімді көп қажет ететіні айтылады. Адамның адам болып қалыптасуы үшін тек тән тәрбиесі ғана емес, жан тәрбиесі де туған сәттен бастап қатар жүруі тиіс деген ой алға тартылады.
Қысқа түйін
Бала ерте жастан көргенін қайталайды: үйде не көрсе — соны істейді. Сондықтан тәрбие ортадан басталады; ал тәрбиенің өзегі — адамды мақсатқа жеткізетін «құрал» ретінде емес, адамның қадір-қасиетін, рухын танып, соған сүйеніп өсіру.
Осы мазмұндағы материалдар арқылы «Айқап» қоғамдық ойды серпілтіп, білім мен тәрбие мәселесін елдің болашағымен тікелей байланыстыра қарастырды: мектеп ашу, оқыту сапасын көтеру, әйел теңдігі, салттың зиянды қырларын сынау және әлеуметтік жауапкершілікті күшейту сияқты бағыттарда жаңғырудың жолын ұсынды.