Сарыұлы Ақтамберді
Дәуірдің аласапыранында туған тұлға
Ақтамберді Сарыұлы (1675–1768) — қазақтың көне жыраулық дәстүріндегі ең ықпалды есімдердің бірі. Ол тек жырау ғана емес, қолбасшы батыр, қоғам қайраткері, қабырғалы би әрі дипломат ретінде де танылды. Ұлы жүздің Ошақты руынан шыққан, әкесі — Сары, анасы — Сырбике; өзі жалғыз ұл болып өседі.
Жыраудың «атадан жалғыз туғанның жүрегінің бастары сары да жалқын су болар» деген түйіні — жеке тағдырынан туған өмірлік шындық. Бұл сөздер оның ішкі ширығуын, жауапкершілігін және ерте есейген болмысын аңғартады.
Қазақ тарихындағы алмағайып кезеңде өмір сүрген Ақтамберді жаугершілікке ерте араласады. Өзінің толғауындағы «он жетіде құрсанып, қылыш ілдім білекке» деген жолдар — ел қорғауға жас күнінен бел буғанын айғақтайды. Оның ақындық даңқы батырлық, балуандық атағымен қатар өрледі.
Батырлық жол және елдік қызмет
Ақтамберді Орта Азия хандықтарымен және қалмақтармен болған шайқастарға қатысып, әуелде жеке ерлігімен, кейін қолбасшылық қабілетімен көзге түсті. Ол «Ақтабан шұбырынды» зұлматына куә болып, жоңғар шапқыншылығына қарсы ұлт-азаттық күрестің ұйымдастырушылары мен дем берушілерінің бірі ретінде танылады.
Жоңғар мемлекеті күйреп, шығыстағы бұрын жау қолында қалған өңірлер азат етілген соң, жырау елдің ата қонысқа қайта орнығуына елеулі еңбек сіңіреді. Өз қарауындағы руларды қоныстандыруды ойлап, арық-тоған қаздырып, егін салдыруға ұйытқы болады. Бұл әрекеттері оның тек найзаның ұшымен емес, елдіктің тынысын кеңейтетін іспен де айналысқанын көрсетеді.
Дипломатиялық міндет
Деректерде Ақтамбердінің 1742 жылы Орта жүз ру басшыларының Орынборда өткен ант беру жиынына өкіл болғаны айтылады. Бұл оның сөзге ғана емес, елдік мәмілеге де жүйрік болғанын аңғартады.
Ұзақ жауынгерлік ғұмыр
1738–1752 жылдардағы қазақ-қалмақ қақтығыстарының көбімен тікелей байланыстырылады. Ел аузындағы сипаттауларда ол ұзақ уақыт «ат үстінен түспей» жұртын қорғаған қайраткер ретінде бедерленеді.
Толғауларындағы өзек: нақыл, мінез, жылқының қадірі
Ақтамберді шығармалары көбіне нақылға құрылған толғаныс түрінде келеді. Олар көшпелі қазақтың арман-мүддесімен, мақсатымен жымдасады. «Түйе мойнын тұз кесер», «Күлдір-күлдір кісінетіп», «Жылқыдан асқан мал бар ма?» секілді толғауларынан халық мінезінің ерекшелігі, дүниеге өзіндік көзқарас айқын сезіледі.
Жылқы — тіршіліктің тірегі
Мал атаулының ішінде жылқының көшпелі өмірдегі орнын Ақтамбердідей кең толғаған ақын сирек. Ол жылқыны тіршілік көзі ғана емес, ер-азаматтың көркі, батырдың жан серігі, жауға мінер тұлпары ретінде асқақтатады.
Ақтамберді жырларының негізгі сарыны — ерлікке шақыру, жұртты бір тудың астына ұйыстыру. Ол жау табанында қалған жерді азат етуді аңсап, бүкіл қазақтың бірігіп атқа қонуын армандайды. «Балпаң-балпаң кім баспас», «Жауға шаптым», «От басар орны отаудай» тәрізді толғауларында елді ата жаумен айқасқа үндейді. Оның танымында ел қорғау жолында қаза тапқан ердің арманы жоқ.
«Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауынан үзінді
Жауынгерлік рухтың көркем өрнегі
үзіндіКүлдір де күлдір кісінетіп, Күреңді мінер ме екеміз, Күдеріден бау тағып, Ақ кіреуке киер ме екеміз! Жағасы алтын, жеңі жез, Шығыршығы торғай көз Сауыт киер ме екеміз! Ор қояндай жүгіртіп, Аш күзендей бүгіліп, Жолбарыстай шұбарды Таңдап мінер ме екеміз! Сол шұбарға мінген соң, Қоңыраулы найза қолға алып, Қоңыр салқын төске алып, Қол төңкерер ме екеміз. Жалаулы найза жанға алып, Жау қашырар ма екеміз! Тобыршықты әндіген Толтыра тартар ма екеміз! Тобылғы түбі құралай, Бытыратып атар ма екеміз! Жарлауға біткен жапырақ — Жамылсақ тоңар ма екеміз. Жазыққа біткен бүлдірген — Сұғынсақ тояр ма екеміз! Тобылғы сапты қамшы алып, Тұмар мойын ат мініп, Қоныс та қарар ма екеміз! Ел жазылып жайлауда Жақсылар кеңес құрғанда Мұртымыз өрге шаншылып, Бұрын да сөйлер ме екеміз!
Мұраның сипаты және сақталуы
Ақтамберді тұрмыстың қыр-сырын, отбасы мен елдік мәселелерді, ерлік пен жер тағдырын толғауларында терең бейнеледі. Ол қысқа да нұсқа, шешен сөздің шебері болды. Қазақ жауынгерлерінің азаттық пен бодандық туралы түсінігі, көшпелілердің тыныс-тіршілігі, болашаққа сенімі, адалдық пен жауыздық, қиянат пен әділет жайлы танымы оның сүзгісінен өтіп, жыр-толғауға айналды.
Қазіргі қолда бар мұрасы шамамен 300 жолдан аспайды. Соған қарамастан, азғантай қазынасының өзі афоризмдерге бай. Ел ішінде әлі де қағазға түспеген толғаулары сақталуы мүмкін деген пікір бар.
«Күмбір-күмбір кісінетіп», «Уа, қарт Бөгенбай», «Менімен ханым ойнаспа», «Жауға шаптым ту байлап», «Заманым менің тар болды» секілді өлең-толғаулары батылдыққа, ізгілікке және отаншыл сезімге суарылған. Ал «Балаларыма өсиет» аталған толғауында жырау ұрпағын бірлікке, татулыққа, талап пен мұратқа үндеп, «бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығару» елді мақсатқа жеткізетінін ескертеді.
Жинақтардағы орны
Ақтамберді толғаулары мен жырлары кейінгі зерттеу-антологияларға енгізілді. Атап айтқанда, С. Мұқановтың «Қазақтың XVIII–XIX ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктері», сондай-ақ «Ертедегі әдебиет нұсқалары», «Алдаспан», «XV–XVIII ғасырдағы қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарынан оның сөз өрнегі мен рухани салмағы айқын көрінеді.
Ақтамберді Сарыұлының тұлғасы — жорық пен кеңес қатар жүрген дәуірдің айнасы: қылыштың жүзімен қорғалған еркіндік, сөздің күшімен ұйысқан елдік сана.