Қазақша рефераттар

МАЙЛАРМЕН ИЛЕУ

Оқу құралы туралы қысқаша мәлімет

Бұл материал — былғары және мех өңдеу технологиясына арналған оқу құралының кіріспе мазмұнын жүйелеп беретін мәтін. Мұнда терінің құрылысы, тері сапасына әсер ететін факторлар, сондай-ақ теріні сыпыру, майсыздандыру және біріншілік өңдеу (реттеу, жөндеу, консервілеу) сияқты негізгі кезеңдер сипатталады.

Мазмұны (негізгі бөлімдер)

  • Мал терісінің былғарысы мен жүнді жабын құрылысы
  • Малдың терісіне әсер ететін факторлар
  • Теріні біріншілік өңдеу: реттеу, жөндеу, консервілеу
  • Мех өңдеу технологиясы: жібіту, шелдеу, пикельдеу, илеу, майлау, уату
  • Мехті ашық өңдеу және бояу
  • Өндірістік процестерді бақылау

І тарау. Мал терісінің құрылысы: былғары өзеңі және жүнді жабын

Тері топографиясы: негізгі қабаттар

Тері — жануар ағзасының сыртқы қабаты. Ол түк (жүнді жабын), эпидермис, дерма (өзең) және теріасты клетчаткадан (шел) тұрады. Мехтік тері шартты түрде жүнді жабын және тері өзеңі болып екіге бөлінеді. Былғары өндірісінде негізінен өзең пайдаланылады, ал түк пен эпидермис бөлектенеді; мех өндірісінде, керісінше, өзең эпидермиспен және түкпен бірге өңделеді.

Эпидермис

Жүнді жабын астындағы өте жұқа беткі қабат. Мех өңдеуде бұл қабатты сақтау маңызды, өйткені ол түк қалташықтарымен тығыз байланысқан. Эпидермис зақымданса, түктің өзеңмен байланысы әлсіреп, түк түсуі мүмкін.

Өзең (дерма)

Терінің ең негізгі әрі берік қабаты. Ол коллаген, эластин және ретикул талшықтарының өрілуінен тұрады. Былғарының беріктігі мен сапасын көбіне осы қабат анықтайды.

Шел (теріасты қабаты)

Теріасты клетчатка. Біріншілік өңдеуде артық май мен ұлпа қалдықтары осы аймақта жиі кездеседі және міндетті түрде тазартуды қажет етеді.

Өзеңнің талшықтық құрамы және қабаттары

Өзең құрылымы талшықтардың түріне және олардың өрілуіне байланысты: коллаген (қайнатқанда желімтек массаға айналуы мүмкін), эластин (сәл бұйралау әрі қалыңырақ), ретикул (эпидермиске жақын жерде тығыз тор түзеді).

Өзеңнің екі негізгі қабаты

Емізікше қабат
Өзеңнің жоғарғы бөлігі. Көбіне жүн тамыры осы жерде бекінеді; тер және май бездері орналасады. Бұл аймақта коллаген талшықтары жұқалау және түк қалташықтарына бағыттала өріледі.
Торлы қабат
Өзеңнің төменгі бөлігі. Былғары мен өңделген терілердің беріктігін негізінен осы қабат анықтайды. Мұнда коллаген талшықтары біркелкі, тығыз өріледі; өңдеу кезінде оның иілгіш әрі жеткілікті жұқа болуына көңіл бөлінеді.

Тері бөліктері және олардың құндылығы

Терінің әр аймағында талшықтардың өрілуі, қалыңдығы және жүннің сапасы әртүрлі болады. Сондықтан өндірісте тері бөліктері топографиялық тұрғыдан бағаланып, мақсатқа сай пайдаланылады.

Мехтік тері үшін жиі атылатын аймақтар

  • Жота — ең бағалы бөлік: өзеңі берік, жүн жабыны қалың.
  • Бүйір — жотаға жақын сапада болуы мүмкін, көбіне бірге пайдаланылады.
  • Бауыр — көп жануарда жүні сиректеу; кейбірінде (кәмшат, ондатра т.б.) қалыңырақ болуы мүмкін.
  • Табан — жүн аласа, өзең жуандау; бағасы төмен бөліктер қатарына жиі жатады.
  • Мойын, құйрық — құрылымдық ерекшелігіне байланысты жеке қарастырылады.

Былғары өндірісіндегі ірі мал (ІҚМ), жылқы, шошқа терісінің ерекшелігі

  • ІҚМ: жонарқа — ең маңызды бөлік; шап пен табан — жұқа әрі созылғыш.
  • Жылқы: алдыңғы және сауыр бөлігі ажыратылады; алдыңғы бөлігі борпылдақтау.
  • Шошқа: орталық бөлік (бөксе) айқын; бүйірі мен қол бөлігі таспа, қайыс және аяқ киім үсті үшін қолданылады.

Мехтік теріден өңделетін тері тініне қойылатын негізгі талаптар

  1. 1Қалыңдығы: бұйым жеңіл әрі қолайлы болуы үшін қажет деңгейде жұқалыққа жеткізу.
  2. 2Беріктігі: ұзақ мерзім пайдалануға шыдамдылық.
  3. 3Иілгіштігі: қозғалыстан кейін пішінін сақтай алуы.
  4. 4Жұмсақтығы: кию жайлылығы мен тактильді қасиеттер.

Жүнді жабын: қылшық категориялары және сапа көрсеткіштері

Мех өндірісінде терінің жалпы сапасын көбіне жүнді жабын айқындайды. Жүн біркелкі болмайды және бірнеше категория қылшықтан тұрады.

Бағыттаушы қылшық

Қалың әрі серпімді; өзегі ұзындау, ұшы бетке шығып тұрады.

Өстік қылшық

Бағыттаушыға қарағанда қысқа, бірақ қалыңдау болуы мүмкін. Кейбір сәндік талаптарға байланысты қысқартылуы ықтимал.

Мамық қылшық

Ең қысқа әрі өте нәзік; төменгі қабаттағы қалың мамықты түзеді. Аң терісінде үлесі өте жоғары болуы мүмкін.

Сезімтал қылшық

Әдетте ерін-маңдай, мойын тұсында кездеседі; құрылымы ерекше, сезгіш қызметімен байланысты.

Жүн сапасын анықтайтын негізгі белгілер

  • Биіктігі мен қалыңдығы: жылуды сақтау және сыртқы түрге әсер етеді.
  • Беріктігі: қылшықтың үзілуге төзімділігі.
  • Жиілігі: жабынның тығыздығын және құндылығын көрсетеді.

Мал терісіне әсер ететін факторлар

Бағу және тамақтандыру: сапаның негізі

Терінің сапасы малдың жалпы күйіне тікелей тәуелді. Қорек жеткілікті әрі теңестірілген болуы керек. Дұрыс қоректенбеген малдың терісі көбіне жұқа, борпылдақ келеді және механикалық әсерден оңай зақымданады. Бұл әсіресе жүн жетілу кезеңінде қауіпті: жүн сирек, мамығы аз, шала жетілген болуы мүмкін.

Еркіндік (қозғалыс)

Кең орында ұстау және жайылымда көп жүргізу терінің серпімділігі мен жүннің бірқалыптылығына оң әсер етеді.

Тазалық (гигиена)

Лас қора мен күтімнің төмендігі кірдің жиналуына, өңдеудің қиындауына және тері ауруларының қаупіне әкеледі.

Паразиттермен күрес

Бөгелек, кене және басқа паразиттер тудыратын зақымдар шикізат сапасын күрт төмендетеді.

Жиі кездесетін ақаулар және негізгі себептер

  • 1 Механикалық зақым: эпидермис жараланып, жүн түсуі мүмкін (төбелес, жарақат, дұрыс күтім болмауы).
  • 2 Қамшы ізі: қатты ұрғаннан кейінгі тұрақты іздер.
  • 3 Тері бөртпесі: шамадан тыс терлеудің салдары.
  • 4 Таңба орны: қыздырылған темірмен ен салудан қалатын ақау.
  • 5 Сызат: өткір затпен тілінуден пайда болатын беткі кесінді.

Дұрыс күтім, санитариялық жағдай және паразиттерден қорғану — сапалы шикізат алудың ең қысқа жолы.

Жыныс, жас және тұқым ерекшелігі

Әдетте еркек мал терісі ірірек болады, ал кейбір аңдарда еркек жүнінің қатқылдығы жоғарылау келеді. Еркек малды піштіру тері сапасын жақсартуы мүмкін. Жас малдың жүнді жабыны көбіне нәзік әрі жұмсақтау; ал қаракөл сияқты ерекше жағдайларда жаңа туған төлдің терісі (елтірі) ең құнды шикізатқа жатады.

Жыл мезгілі және түлеу кезеңі

Жүн сапасы маусымға және түлеу кезеңіне тәуелді. Түлеу кезінде ескі қылшық түсіп, жаңасы өседі — бұл уақытта мех сапасы тұрақсыз болуы мүмкін. Әдетте қыста жүн ұзын, жұмсақ әрі жылтыр деңгейге жетеді. Үй малы үшін де сою мерзімін дұрыс таңдау тері тығыздығы мен саулығына әсер етеді.

Мәтіндегі практикалық ұсыныстар (мерзім)

  • Сиыр, бұқа, жылқы: тамыз соңы — желтоқсан аяғы аралығы терінің тығыздау кезеңі ретінде аталады.
  • Қой: бірінші сою мерзімі ретінде маусым–тамыз жиі қолайлы деп көрсетіледі.
  • Ешкі: көбіне күз — қолайлы кезең.
  • Мамықтық аңдар: кеш күз және ерте көктем — жиі атылатын мерзімдер.

Теріні алу және біріншілік өңдеу

Сою кезіндегі талап: қансыратпау

Терінің сапасына сою тәсілі де әсер етеді. Маңызды талаптардың бірі — қанның тері тамырларында қалып қоймауын қадағалау. Қан бактериялардың көбеюіне қолайлы орта, ал тері ішінде қалса беткі қабатта дақ пен ақау қалдыруы мүмкін. Қансыратпау үшін қан тамырларын дұрыс кесу қажет.

Теріні сыпыру: жауапты кезең

Теріні ұшадан мүмкіндігінше тез, бірақ ұқыпты айырып алу керек. Май мен қан суып, жұмыс жеңілдеген кезде теріні жыртпай, кесінділерді стандартқа сай орындау маңызды. Жұмыс алдында қан, кір жұққан жерлер тазартылып, байланған жүн тарап алынады.

ІҚМ және үй малы үшін кесінділердің жалпы принципі (пластпен)

  • Алдыңғы аяқтар: ортаңғы бармақтан кеуде арқылы екінші аяқтың ортаңғы бармағына дейін.
  • Артқы аяқтар: бармақтан жыныс саңылауы арқылы екінші аяқтың бармағына дейін.
  • Сыпыруды көбіне құйрық тұсынан бастап, күрекше арқылы еттен ажырата отырып жүргізеді.

Бағалы аң терілері үшін

Кей аңдарда тері түтікпен немесе «чулокпен» шешіледі. Мақсат — жүнді жабынның нәзік құрылымын бұзбай, тұяқ, құйрық сияқты бөліктерді мүмкіндігінше сақтап қалу.

Майсыздандыру: қалдық май мен етті тазарту

Теріні сыпырып алғаннан кейін оны тез арада майсыздандыру қажет — бұл қалдық май мен ет ұлпаларын кетіру операциясы. Май қалдықтары кейінгі өңдеуді қиындатып, бұзылу қаупін арттырады.

Қолданылатын тәсілдер (мәтіндегі нұсқалар)

  • Болванка және пышақпен майсыздандыру (конус пішінді қалып).
  • Ағаш пышақпен (теріні біртегіс ағашқа кигізіп өңдеу).
  • Арнайы тұтқа (пышақ/ара және кронштейн жүйесі) арқылы.
  • Қалыпты «тупикпен» тазарту (кей жағдайда ыңғайлы әдіс).

Маңызды ескерту

Майсыздандыру кезінде жүн жағы былғанып қалса, оны қосымша тазарту қажет. Өндірісте бұл жұмыс қолмен де, арнайы барабандарда да орындалуы мүмкін (ағаш ұнтағы қолданылатын әдістер кездеседі).

Біріншілік өңдеуде жиі жіберілетін кемшіліктер

  • Ойынды: дұрыс жұмыс істемеуден тері тінінің зақымдануы.
  • Жыртық: терінің тесілуі немесе жыртылуы.
  • Қан дақтары: қан тиген жерде қоңыр дақ қалуы.
  • Дұрыс емес кесінді: стандарт сақталмауы.
  • Кесік: шел қабатын тым терең кесіп алу.
  • Қиынды: май-ет қалдықтарын кетіру кезіндегі орындар.
  • Өлген мал терісі: арам өлген малдан алынған терінің сапасы төмен болуы мүмкін.

Теріні біріншілік өңдеу: реттеу, жөндеу, жуу және консервілеу

Неліктен консервілеу қажет?

Майсыздандырылған жаңа тері «жас тері» деп аталады. Егер 1–2 сағат ішінде өңдеу басталмаса, міндетті түрде консервілеу қажет. Әйтпесе шіріткіш бактериялар тез көбейіп, шикізаттың бұзылуына әкеледі.

Реттеу: қажетсіз бөліктерді алып тастау

Консервілеудің алдында реттеу жүргізіледі: өңдеуге кедергі келтіретін немесе салмақты жасанды арттыратын бөліктер алынады. Бұларға май, ет, қан, кір, сондай-ақ ерін, құлақ, мүйіз, лай, тұяқ сияқты бөліктер жатады.

Жуу: микроб жүктемесін азайту

Жуу — гигиеналық тұрғыдан маңызды операция. Мұқият жуу микроб мөлшерін едәуір төмендетіп, еритін белоктарды шайып, консервілеуді жеңілдетеді. Теріні кір мен қан толық кеткенше жуу ұсынылады.

Жуу уақыты (мәтіндегі бағдар)

  • Қылшық жағы: шамамен 2 минут.
  • Шел жағы: шамамен 4 минут.
  • Суды сорғыту үшін іліп қою: 30–40 минут (жаңа терінің ылғалына жуық деңгейге келтіру).

Жөндеу: пішінді түзету және қатпарды жазу

Жөндеу — терідегі қатпарлар мен әжімдерді тартып, теріні белгілі бір пішінге келтіру. Бұл жұмыс арнайы щиттер мен рамкаларда орындалады. Жөндегіш ретінде шайыры жоқ ағаштан жасалған құрғақ таяқшалар қолданылып, ағаштың жақсы кептірілгені маңызды (әйтпесе кейін кішірею әсері болуы мүмкін).

Процестің қысқа логикасы

  1. 1Жуылған теріні әбден құрғағаннан кейін ғана жөндеуге кірісу.
  2. 2Теріні щитке/рамкаға біркелкі керіп, ұсақ шегелермен бекіту.
  3. 3Жонарқа мен бауыр бөліктерін орнықты, симметриялы орналастыру.

Консервілеуге өту

Осы қадамдардан кейін тері консервілеуге дайын болады. Консервілеудің нақты әдістері (тұздау, кептіру және басқа тәсілдер) келесі бөлімдерде егжей-тегжейлі қарастырылады.