ШАҚШАҚҰЛЫ ЖӘНІБЕК туралы
Ел тәуелсіздігі үшін күрестегі ерен тұлға
Шақшақұлы Жәнібек (? – 1751) — жоңғар шапқыншылығы дәуірінде ел тәуелсіздігі үшін күрескен атақты батыр. «Ақтабан шұбырындыдан» кейін босқан халықтың басын қосып, азаттық жолындағы күресті ұйымдастырған тарихи тұлға. Бұқар жыраудың сөзімен айтқанда, ол:
«Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, Ормандай көп Орта жүз, содан шыққан төрт тіректің» бірі.
Жәнібек тек батыр ғана емес, ауыздыға сөз бермеген, қиянатқа жол бермеген әділ би, діни сауаты мол, ескіше оқуы терең молда болғаны да айтылады.
Тегі, есімі және ұранға айналған ат
Жәнібектің шыққан тегі — Орта жүздің Арғын тайпасы. Халық оны «Шақшақ Жәнібек», «Шақшақұлы Жәнібек» деп атағанымен, Шақшақ оның әкесінің де, руының да аты емес, үшінші атасының аты болған.
Шежірелік таралым
- Шақшақтан — Көшей
- Көшейден — Қошқар
- Қошқардан — Жәнібек
Атасы Шақшақ Аманжолұлы — қазақ ханы Еңсегей бойлы Ер Есімнің қолбасшыларының бірі болған. Есім хан Ташкентті шауып, Тұрсын ханды өлтірген кезде, Шақшақ соғыс олжасы ретінде еншісіне тиген Тұрсын ханның қызы Нұрбикені алып келіп, баласы Көшейге қосқан.
Ұран туралы дерек
Шақшақ жауға шапқанда Арғынның ортақ ұраны «Ақжолды» айтпай, өз атасының атын атап, «Аманжолдап» шабады екен. Содан «Аманжол» Кіші жүз жақтағы Арғындардың ұранына айналған. Жәнібек те жауға осы ұранмен шапқан.
Хандар мен билер дәуіріндегі орны
Жәнібек ұзақ ғұмыр кешіп, Тәуке, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай, Әбілқайыр секілді хандармен; Төле, Қазыбек, Әйтеке секілді билермен; Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай секілді батырлармен замандас болып, ел ісіне елеулі қызмет еткен.
Абылайдың бастапқы жолы
Абылай хан ерлігімен танылғанға дейін, үлкен қолбасшы Жәнібектің қарауында қатардағы сарбаздардың бірі болғаны айтылады. Бұған әйгілі Айтпай батырдың Абылайға қарата айтқан сөзі дәлел ретінде келтіріледі:
«Абылай, сен Орта жүзге келгенде, жұлдызың туды оңынан. Түйе баққан жаяулап, айрылдың қалың сорыңнан. Көкбестідей ат мініп, Қошқар ұлы Жәнібектің тобынан, қалмақты шауып бақ таптың алғашқы барған жолыңнан».
Саясат пен дипломатиядағы беделі
Жекелеген қазақ батырлары саясатқа араласқанымен, көп жағдайда өз төңірегіндегі мәселелермен шектелетін. Ал Жәнібек түрлі жүздердің мүддесі түйіскен істерге араласып, келіссөз жүргізе алған тұлға ретінде сипатталады: бірде Кіші жүздің ханы Әбілқайырдың жанында болып, орыс патшалығы әкімшілігімен сөйлессе, бірде Орта жүз ханы Әбілмәмбеттің қасында жүріп, жоңғар қонтайшысымен мәміле байласқан.
Кей деректерде оның Ұлы жүздің батыры Қойгелдінің үйінде тоналған орыс керуенінің мүлкін қайтару мәселесін шешуге қатысқаны да айтылады. Орыс құжаттары Жәнібектің әлемде болып жатқан оқиғалардан хабардар болғанын жазады.
Қырағылық пен ақпараттылық
Патша өкілі К. Миллердің «ешкім білмейді» деген құпиясын ашып, оның Қалдан Сереннің қабылдауында бола алмағанын айтып, қарсы тарапты тосылтқаны баяндалады.
Келіссөздегі салмақ
Орынбор шекара комиссиясының бастығы В. Урусовпен кездескенде, «Азов құрлықтан ғана емес, сумен де барлық жағынан қоршап алынды деп естідім» деп, оның да назарын аудартқаны айтылады.
Елшілік сапарлардағы сөзі
Еділ қалмақтарына елшілікпен барғанда, парсы шахының Астраханға шабуыл жасамақ ниеті жөнінде естігенін және олардың күшін әлсіретудің амалын айтқанын поручик Д. Гладышев жазбаларынан көруге болады.
Тархан атағына жол
Орынбор шекара комиссиясының кейінгі бастығы И. Н. Неплюевпен орыс-түрік соғысы жайында ой бөлісіп, оны таңқалдырғаны айтылады. Дәл осы Неплюев патшаға Жәнібектің қазақтар арасындағы беделі ханнан кем емес екенін жеткізіп, оның қазақ батырларының ішінде алғашқылардың бірі болып «тархан» атағын алуына ықпал еткен.
Шешендік, әділдік және Абылайға берген баталар
Жәнібек сөзге шешен, билікте әділ, діни сауаты жоғары, сауатты адам ретінде суреттеледі. Соның бір айғағы ретінде оның Абылай ханға үш рет бата бергені айтылады:
- 1 Абылайдың Шарышпен жекпе-жекке шығар алдында.
- 2 Сабалақ атын тастап, Абылай атанған кезде.
- 3 Ақ киізге отырғызып, хан көтерілген сәтте.
Қазақтың дуалы ауыз билері — Төле, Қазыбек, Әйтеке — тірі кезінде, «көмекей әулие» атанған Бұқар жырау бар дәуірде жаңа ханға бата беру жолының Жәнібекке тиюі оның қоғамдағы салмағын, ел алдындағы беделін және тарихтағы орнын айқындай түседі.