Қазақша рефераттар

Қазақстан Республикасының ақша жүйесі және ақша жүйесінің ерекшеліктері

Әр елдің өзіне тән қалыптасқан ақша жүйесі болады. Ақша жүйесі ел экономикасындағы рөлін ақшаның негізгі қызметтері арқылы атқарады. Ақшаның әрбір қызметі тауар айырбасы процесінен туындайды және тауар өндірушілердің қатынастары аясында ақшаның әлеуметтік-экономикалық мазмұнының белгілі бір қырын сипаттайды.

Ақшаның негізгі қызметтері

Экономикада ақша төмендегі бес қызметті атқарады:

  1. Құн өлшемі және баға масштабы
  2. Айналыс құралы
  3. Төлем құралы
  4. Қорлану және қор жинау құралы
  5. Дүниежүзілік ақша

Маңызды айырмашылық: ақша айналыс құралы ретінде делдалдық рөл атқарса, төлем құралы қызметінде тауар мен ақшаның қарсы қозғалысы міндетті түрде қатар жүрмейді. Бұл көбіне қарыз міндеттемесін өтеу арқылы сату-сатып алу процесінің аяқталғанын білдіреді. Тауар мен ақша қозғалысының уақыт бойынша алшақтығы кредитор үшін төлемеу тәуекелін арттыруы мүмкін.

1) Құн өлшемі және баға масштабы

Ақша жалпыға бірдей балама ретінде барлық тауарлардың құнын өлшейді. Құн өлшемі қызметі — мөлшері ұқсас, сапасы салыстыруға келетін тауарлар құнын бейнелеуге мүмкіндік беретін экономикалық механизм.

Құнды не анықтайды?

Тауарларды өзара «өлшейтін» ақша емес, тауар өндірісіне жұмсалған қоғамдық қажетті еңбек олардың бір-бірімен өлшенуіне жағдай жасайды. Барлық тауарлар қоғамдық еңбек өнімдері болғандықтан, олардың құнын тарихи тұрғыда өзіндік құны бар нақты ақшалар (алтын, күміс) өлшей алған.

Баға және баға масштабы

  • Баға — тауар құнының ақшамен бейнеленуі; ол тауарды өндіруге және сатуға қажетті қоғамдық еңбек шығындарымен айқындалады.
  • Баға масштабы — елде ақша бірлігіне бекітілетін металлдың (тарихи түрде алтынның) салмақтық мөлшері; ол тауар бағасын өлшеуге қызмет етеді.

Қазіргі жағдай: алтынның орны

Бүгінде тауарлар алтынға тікелей айырбасталмайды және олардың бағасы алтынмен тікелей бейнеленбейді. Бұл қызметті алтынның орнын басатын құн өкілдері — қағаз және несиелік ақша белгілері атқарады. Мұндай ақшалардың меншікті құны болмайтындықтан, оларды толық бағалы емес ақша деп атайды: олар тауар құнын толық «өлшемейді», бірақ құнды өлшеу процесіне қатысады.

Құн өлшемі мен баға масштабының айырмасы

Құн өлшемі

Мемлекетке тәуелсіз экономикалық қызмет; құн заңына байланысты анықталады.

Баға масштабы

Мемлекетке тәуелді; тауар құнын емес, бағаны бейнелеуге қызмет етеді және нарықтық заңдарға (сұраныс пен ұсынысқа) сүйеніп белгіленеді.

Баға масштабы арқылы ойша белгіленетін баға ұлттық ақша бірлігінде көрсетілетін нақты нарықтық бағаға айналады.

2) Ақшаның айналыс құралы қызметі

Айналыс құралы қызметінде ақша тауар айналысы процесінде делдалдық рөл атқарады. Тауар айналысы екі негізгі әрекетті қамтиды: тауарды сату (тауардың ақшаға айналуы) және тауарды сатып алу (ақшаның тауарға айналуы).

Тауар айналысының формуласы

Т (тауар) → А (ақша) → Т (тауар)

Бағалардың негізінде және олардың қозғалысында құн заңы жатыр.

Ерекшеліктері

  • Бұл қызметті көбіне толық бағалы емес ақша (қағаз және несиелік ақша) атқарады.
  • Қолма-қол да, қолма-қолсыз да ақша айналымы осы қызмет аясында іске асады.
  • Тауар айналысынан айырмашылығы: ақша тауарларды біртіндеп айналыстан шығара отырып, өзі айналыста үздіксіз сақталады.

3) Ақшаның төлем құралы қызметі

Тауарлар әрдайым тек нақты ақшаға сатылмайды. Бұған өндіріс кезеңі мен айналыс мерзімінің әркелкілігі, кейбір тауарлардың маусымдық сипаты және шаруашылық субъектілерінде уақытша қаражат тапшылығы себеп болады. Нәтижесінде төлемді кейінге қалдырып сатып алу және сату, яғни несиеге беру қажеттігі туындайды.

Қозғалыс формасы

М (міндеттеме) → Т (тауар)

Бұл жерде ақша мен тауардың қарсы қозғалысы бір мезгілде жүрмеуі мүмкін: мәміле қарыздық міндеттемемен рәсімделіп, төлем кейін жүзеге асады.

Ақша массасы және инфляция тәуекелі

Айналыс құралы қызметін атқаратын ақша саны айналысқа қажетті сатылатын тауарлар массасы мен баға деңгейіне байланысты қалыптасады. Егер айналыстағы ақша массасы тауар массасынан артық болса, ақшаның құнсыздануы күшейіп, инфляцияға жол берілуі мүмкін.

Ақшалай төлемдердің негізгі түрлері

  • тауарлар мен көрсетілетін қызметтер бойынша төлем міндеттемелері;
  • мемлекет алдындағы қаржылық міндеттемелер;
  • банктік ссудалар, мемлекеттік және тұтыну несиелері бойынша қарыздық міндеттемелер;
  • сақтандыру міндеттемелері;
  • әкімшілік, сот және басқа да міндеттемелер.

Төлем құралы қызметін де, негізінен, қағаз және несиелік ақша атқарады.

4) Қорлану және қор жинау қызметі

Ақша жалпыға бірдей балама ретінде тауар сатып алуға мүмкіндік берумен қатар, байлықты жинау құралы да болады. Сондықтан адамдар ақша жинақтауға және қорландыруға ұмтылады. Қорлану үшін ақша айналыстан алынады да, тауарды сату мен сатып алу қозғалысы уақытша үзіледі.

Толық бағалы және толық бағалы емес ақша

Тарихи тұрғыда қор жинау қызметін меншікті құны бар ақша, яғни алтын атқарған. Толық бағалы емес ақшалардың (қағаз және несиелік ақша) меншікті құны жоқ болғандықтан, олар қор жинаудың «классикалық» қызметін толық көлемде атқара алмайды. Қазақстанда алтын қоры ҚР Ұлттық банкінде жинақталады.

Тауар өндірісі жағдайындағы қорланудың формалары

Қоғамдық қорлану

Кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және депозиттік шоттарындағы, сондай-ақ банктегі өзге шоттардағы ақшалай қаражат қалдықтары түрінде.

Жеке қорлану

Халықтың банктегі салымдары, облигациялар және басқа жинақ құралдары арқылы.

5) Дүниежүзілік ақша

Сыртқы сауда байланыстары, халықаралық заемдар және шетелдік серіктестерге қызмет көрсету тәжірибесі дүниежүзілік ақшаның қалыптасуына негіз болды. Дүниежүзілік ақша: халықаралық төлем құралы, халықаралық сатып алу құралы және қоғамдық байлықтың материалдану құралы ретінде қызмет етеді.

Негізгі қызметтері

  • Халықаралық төлем құралы ретінде халықаралық есеп айырысуларда қолданылады.
  • Халықаралық сатып алу құралы ретінде нақты ақшамен төленетін тауарлар мен қызметтер айырбасында тепе-теңдік бұзылған жағдайда іске қосылады.
  • Қоғамдық байлықты материалдандыру құралы ретінде бір елдің екінші елге заем немесе субсидия беруі барысында көрініс табады.

Ұлттық шекарадан тыс ақша формасы

Ел ішінде ақша мемлекет заңдастырған ұлттық ақша бірлігі ретінде қызмет етеді. Ал елден тыс жерде, К. Маркс атап өткендей, «ақша өзінің ұлттық киімін шешіп, бастапқы формасына — металл құймасына, яғни жалпыға бірдей балама тауар формасына өтеді». Бұл тұжырым дүниежүзілік ақша ретінде алтынның тарихи рөлін көрсетеді.

Тарихи және қазіргі мысалдар

Алтын монета стандарты кезінде дүниежүзілік ақша қызметін алтын және алтынға ауыстырылатын жекелеген елдердің несиелік ақшалары (банкноталар) атқарды; олардың ішінде АҚШ доллары мен ағылшын фунт стерлингі ерекше орын алды. Қазіргі кезде дүниежүзілік ақша қызметінде көбіне АҚШ доллары, еуро, ағылшын фунт стерлингі, сондай-ақ СДР сияқты халықаралық резервтік активтер қолданылады.