Компанияның қаржылық стратегиясын қалыптастыруда инновацияның рөлі
Ғаламдану жағдайындағы инновациялық саясаттың өзектілігі
Қазақстан Республикасы экономикасын ғаламдандыру кезеңінің күрделілігі мен өзекті мәселелері инновациялық қызметке назарды күшейту қажеттілігін төмендетпейді. Керісінше, тұрақты бәсекеге қабілеттілік пен технологиялық жаңару үшін инновацияны қаржыландыру, ынталандыру және басқару мәселелері алдыңғы қатарға шығады.
Индустриялық-инновациялық даму стратегиясы және Инвестициялық қордың рөлі
Қазақстан Республикасының 2003–2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясын іске асыруда инвестициялық қорға маңызды орын берілді. Қордың қызметі «Қазақстандағы инвестициялық қорлар туралы» заңымен реттеледі. Бұл заңда инвестициялық саясаттың мақсаттары, міндеттері мен бағыттары, сондай-ақ мемлекеттік органдармен және өзге ұйымдармен өзара іс-қимыл ерекшеліктері айқындалады.
Қордың құқықтық мәртебесі
- Қазақстанның инвестициялық қоры — құрылтайшысы Қазақстан Республикасының Үкіметі болып табылатын акционерлік қоғам нысанындағы коммерциялық ұйым.
- Қорды құру және оның қызметі акционерлік қоғамдар туралы заңнамаға және «Қазақстанның инвестициялық қоры туралы» заңда көрсетілген ерекшеліктерге сәйкес жүзеге асырылады.
Қызметтің мақсаты
Қор қызметінің мақсаты — келешегі бар ұйымдардың жобаларына инвестиция салу және инвестициялар тарту арқылы экономиканың шикізаттық емес секторындағы жеке сектор бастамаларына қаржылық қолдау көрсету, сондай-ақ Қазақстанның индустриялық-инновациялық саясатын іске асыруға жәрдемдесу.
Негізгі бағыттары
Қордың негізгі бағыттары — экономикалық тұрғыдан ақталатын және тиімді инвестициялық жобаларды іске асыратын ұйымдарды инвестициялау және қосымша инвестициялар тартуға ықпал ету. Инвестициялау Қордың инвестициялық декларациясына сәйкес жүргізіледі.
Инвестициялау шарттары
Саясатқа сәйкестік
Жоба ҚР индустриялық-инновациялық саясатының негізгі бағыттарына сәйкес болуы тиіс.
Қаржылық-экономикалық ұтымдылық
Жоба көрсеткіштері бойынша қаржылық және экономикалық тұрғыдан негізделген болуы қажет.
Технологиялық және өндірістік әсер
Жоба технологиялық әлеуетті арттыруға, өнімдер мен қызметтер өндірісі көлемін ұлғайтуға, материалдар мен шикізатты терең өңдеуге және жоғары технологиялық өнім өндіруге бағытталуы тиіс.
Осы талаптар инновациялық қызметті қаржыландыру мәселесінің стратегиялық маңызын айқындайды.
«Республикалық инновациялық қор»: мақсаттары мен міндеттері
«Республикалық инновациялық қор» акционерлік қоғамы ҚР-да инновациялық қызметті дамытуға, инновациялық қайтарымды қаржыландыру тетігін іске асыруға және ғылымды қажетсінетін өндірістерді құруға жәрдемдесу мақсатында құрылған. Қордың жарғылық капиталындағы мемлекеттің үлесі — 100%.
Қордың құрылуы инновацияларды енгізудің тиімді нарықтық тетіктерінің жеткіліксіздігіне байланысты жүйелік проблеманы шешуге және венчурлық қаржыландыруды ынталандыруға бағытталған.
Инновациялық қордың негізгі міндеттері
- Отандық және шетелдік инвесторлармен бірлесіп венчурлық қорлар құру.
- Келешегі бар технологиялар, тауарлар мен қызметтерді жасауға бағытталған қолданбалы зерттеулерді және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру, гранттар ұсыну.
- Инвестицияланатын компаниялардың жарғылық капиталында үлестік бақылаусыз қатысу арқылы инновацияларды енгізуді қаржыландыру.
- Ұлттық инновациялық инфрақұрылым элементтерін құруға қатысу (технополистер, технопарктер, бизнес-инкубаторлар, инновациялық орталықтар).
- Ғылыми-техникалық өнімдер нарығын қалыптастыруға қатысу.
- «Инновациялық технологияларды көшіру, қарызға алу және өсіру» бағыты бойынша халықаралық ынтымақтастықты дамыту, оларды коммерцияландыру және енгізу.
Қаржыландыру кедергілері және халықаралық салыстыру
Инновацияларды енгізу көбіне кәсіпорындардың меншікті қаражатының жетіспеушілігімен және несие алудағы жоғары пайыздық мөлшерлемелермен тежеледі. Талдаулар көрсеткендей, отандық компаниялардың инновациялық қызметті қаржыландыруы қысқарғанымен, Қазақстандағы зерттеулерді шетел компаниялары тарапынан қаржыландыру тұрақты түрде өсіп келеді.
Шетелдік компаниялар тәжірибесі
Көптеген халықаралық компанияларда пайданың 30–40%-ы жаңа технологияларды енгізу арқылы алынған тауарлар мен қызметтерді сатудан қалыптасады.
Жобалардың «іріктелу» шындығы
Нарыққа ұсынылған 1500 жобаның тек біреуі ғана түпкі өнімге дейін жетеді. Мұндай үрдіс АҚШ, Жапония және Еуропада да байқалады.
Ғылымға шығындардың деңгейі
ҒЗТКЖ шығындары ЖІӨ-нің 1%-ынан төмен болса, ұлттық экономикаға ұзақ мерзімді шығын келуі мүмкін. АҚШ, Германия және Жапонияда бұл көрсеткіш 2,5–3% деңгейінде.
Қазақстанда ғылыми-технологиялық әлеуетті дамыту және халықаралық кооперацияны кеңейту үшін жаңа мүмкіндіктер ашылып отыр. Бұл — келешек даму стратегиясын таңдаудағы маңызды негіздердің бірі.
Ұлттық инновациялық жүйе: ғылым, кадр және құрылымдық өзгерістер
Нарықтық реформаларда ілгерілеу ғылыми әлеуетте құрылымдық өзгерістердің қатар жүруімен сипатталады. Талдау екі негізгі бағытты көрсетеді: академиялық ғылымның жоғары оқу орындарымен жақындасуы және салалық институттардың кәсіпорындармен, сондай-ақ қаржылық-өнеркәсіптік топтармен ықпалдасуы.
Нарық жағдайында ғылым ұлттық инновациялық жүйенің өзегіне айналады. Әлемдік тәжірибе бұл жүйенің басты элементтерінің бірі — адами ресурстар екенін дәлелдейді.
Білімнің екі түрі
Кодталған (explicit) білім
Белгілер, теңдеулер, ақпараттық мәтіндер арқылы жазылып, беріле алатын білім.
Тұлғалық (tacit) білім
Адамда қалыптасатын жеке тәжірибе, біліктілік, қабілет, мінез-құлықтың инновациялық ерекшеліктері және дағдылар жиынтығы.
Осы тұрғыдан алғанда, инновациялық құралдарға салынған тиімді инвестиция — ең алдымен адамға салынған инвестиция.
Білім менеджменті және корпоративтік тәжірибе
Жақын келешекте кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігіне білімді дамыту және оны ұйым ішінде тиімді сәйкестендіру мүмкіндігі көбірек ықпал етеді: шешуші құзыреттер қалыптасып, соңында олар инновацияға айналады.
Қазіргі таңда General Motors, Hewlett-Packard, Rank Xerox, Philip Morris, Dow Chemical, Philips сияқты ірі компаниялар білімді инновациялық шешімдер базасы ретінде стратегиялық басқаруға енгізген. Кейбір ұйымдар білім менеджментін дамытуға өз табысының 3,5–10%-ын бағыттайды.
Ұйымдық құрылымдағы жаңа рөлдер
Шетел тәжірибесінде компаниялар өз құрылымына төмендегідей рөлдерді енгізу арқылы өзгерістер жасайды: білім трансферті жөніндегі вице-президент, интеллектуалдық капитал жөніндегі вице-президент, білім алмасу менеджері немесе «негізгі білімдер» бойынша жетекші топ.
Компания ішіндегі сараптамалық бөлімдер білімді анықтау, дамыту және оны бәсекеге қабілетті өнім мен процеске айналдыру мәселелерімен айналысады. Бұл жүйелер көбіне қысқа мерзімді нәтижеге ғана емес, ұзақ мерзімді стратегияға, бәсекелестерден озық жобаларды іске асыруға және нарықтық мүмкіндіктердің стратегиялық генераторларын қалыптастыруға бағдарланады.
Крок пен Венциннің тұжырымдауынша, Sensorp атты америкалық компанияда білім менеджменті моделін операциялық жүйеге әзірлеу және енгізу 10 жылдан астам уақыт алған.
Ресурстық тәсілдеме және инновациялық артықшылықтардың табиғаты
Стратегиялық менеджмент теориясында соңғы онжылдықта ресурстық тәсілдеме (resource-based view) жаңа аналитикалық бағыт ретінде қалыптасты. Бұл тәсілде компанияның нарықтағы рөлі тек сыртқы позициясымен емес, ішкі ресурстарының сапасымен және үйлесімімен анықталады.
Ресурс сапасының негізгі белгілері
- Тұтынушы үшін өнімдер мен қызметтердің құндылығы.
- Бәсекелестермен салыстырғандағы бірегейлік (түпнұсқалық).
- Еліктеудің қиындығы.
- Ауыстырудың мүмкін еместігі.
Соңғы екі белгі ерекше маңызды: білім — еліктеуі қиын және алмастыруы қиын ресурс. Сондықтан оны басқару бәсекелестік күресте шешуші мәнге ие.
Мұндай жағдайда менеджменттің мақсаты — білімді жинақтау, оны ұйым ішінде тиімді байланыстыру және бәсекелестік артықшылыққа айналдыру. Компания стратегиясы білімді басқа ресурстармен үйлестіргенде ерекше тиімділік береді.
Инновациялық белсенділіктің қайнар көздері және басқарушылық міндеттер
Менеджмент теориясының негізін қалаушылардың бірі Питер Друкер білімді басқарудың күрделілігін ескере отырып, инновациялық белсенділіктің бірнеше қайнар көзін атап көрсеткен: саладағы күтпеген оқиғалар, келіспеушіліктер, процесс қажеттілігіндегі өзгерістер, клиенттің өнімге қатынасының өзгеруі, клиентураның демографиялық құрылымының ауысуы.
Әртүрлі ресурстар мен білімді кәсіби басқару компанияға қамтылған нарықта бәсекелестерден озып шығуға ғана емес, жаңа нарықтарға енуге де мүмкіндік береді.
Құзыреттерді жаңарту қалай ынталандырылады?
Инновациялық құзыреттерді жаңартуды ынталандыруға салаішілік нарықта қалыптасқан жағдайлар әсер етеді: компания өз білімін бағалайды, бәсекелестерде ұқсас білімнің бар-жоғын талдайды және саладағы позициясын жақсартуға ықпал ететін құзыреттерді анықтайды.
Құзырет инновацияның маңызды қайнар көзі болғандықтан, оларды инновациялық процеске қажетті инфрақұрылыммен және әлеуметтік жағдайлармен қамтамасыз ете отырып жүйелі түрде ынталандыру қажет.
Білім менеджментін енгізуге арналған практикалық сұрақтар
Білім менеджментінің рөлі артады, егер ұйым өзіне төмендегідей нақты сұрақтарға жүйелі түрде жауап бере алса:
- Ұйым қандай білімдер жиынтығына ие?
- Білім қандай формада және қай жерде шоғырланған?
- Саладағы жағдайға қатысты ұйым қандай мәліметтермен қамтылған?
- Қандай бағыттарда білім тапшылығы байқалады?
- Артық білімнің (қайталанатын, құндылығы төмен) пайда болу ықтималдығы бар ма?
- Операциялық жұмысты ескере отырып, қызметкерлерге білім қорын дамыту үшін қанша уақыт қажет?
- Бұл қызмет қалай ынталандырылады және марапатталады?
- Менеджерлер стратегиялық сұрақтар бойынша қаншалықты жиі пікірталас жүргізеді?
- Пікір алмасу қалай ұйымдастырылған?
- Ұйымда білімнің дамуы мен қолданылуы қалай бақыланады?
- Қолданылмаған білімнің «қалып қою» тәуекелі қалай азайтылады?
- Алдағы жаңа міндеттер қандай және оларды шешу үшін қандай білім қажет?
- Өнім әзірлеу барысында нарықпен кері байланыс қалай алынады?
Қорытынды
Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, білім саласындағы инновациялық шешімдер компанияның қаржылық стратегия нұсқаларын әзірлеуде міндетті түрде ескерілуі тиіс. Инновацияны тиімді қаржыландыру, адами капиталға инвестиция және білімді басқарудың жүйелі тәсілдері Қазақстанның шикізаттық емес секторын күшейту мен ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз етудің негізгі тетіктері ретінде көрінеді.