Қазақстандағы тәуелсіздік идеясының тарихи эволюциясы
Қазақстандағы тәуелсіздік идеясының тарихи эволюциясы және отарлау саясатының күшеюі
ХХ ғасырдың басында Ресей үкіметі отарлау саясатының бағытын күшейтіп, қазақ жерінде жаңа аграрлық қатынастарды енгізуге кірісті. Нақтырақ айтқанда, қоныстандыру саясатының жаңа кезеңін жүзеге асыру жоспарланды. Осы уақыттан бастап отаршылдық саясаттың жаңа белесі ашылды.
«Жер артығын алу» және қоныс аудару қоры
«Жер артығын алу» деген желеумен жұрттың жерін тартып алу арқылы Ресей үкіметі қазақтарды күйзелту саясатын жүргізіп, «қоныс аудару қоры» деп аталатын қор қалыптастырды. Бұл қор жергілікті халықтың жерге қатысты құқықтарын өрескел бұзу арқылы жасалды.
Қоныс аудару саясатының түпкі мақсаты — шет аймақтарды орыстандыру жөніндегі бұрыннан келе жатқан ұлтшылдық принципті нығайту және оны мемлекеттік тәжірибе ретінде орнықтыру болды.
Экспедициялар және жер көлемінің шектелуі
Қоныс аудару қорын ұлғайту мақсатымен ХХ ғасырдың басында қазақ өлкесін зерттеу үшін арнайы экспедициялар ұйымдастырылды. Экспедиция қорытындылары негізінде жергілікті шаруалардың пайдалануындағы жер көлемі шектелді.
1893–1905
Қазақтардан 4 млн десятина жер «артық» деп танылып, тартып алынды.
1906–1912
Тартып алынған жер көлемі 17 млн десятинадан асты.
Қазақстанның империя құрамындағы орны туралы көзқарастар
Ресей империясы құрамындағы Қазақстанның орнын айқындау қажеттігі туды. Н.М. Корпунов, П.П. Семёнов-Тянь-Шанский сияқты өлкетанушы ғалымдар патша өкіметінің отарлау әрекетін жұмсартып көрсетуге тырысты. Олар Батыс мемлекеттерімен салыстырғанда Ресейдің отарлауын «таза саяси сипатта» деп түсіндіріп, бұл аймақтарды Ресейдің «шет жақтары» ретінде ғана сипаттауға ұмтылды.
Басқаруды қайта құруға ұмтылыс және комитет қорытындысы
Қазақ даласын басқаруды жеңілдету үшін отаршылдық әкімшілік жүйенің ықпалды шенеуніктері ХІХ ғасырдың 60-жылдарының басында қазақ даласы мен Орал, Орынбор және Сібір округтері, сондай-ақ қазақ әскерлерінің аумағы үшін бірыңғай жалпы басқарма белгілеуді ұсынды. Сонымен бірге Тобыл, Томск, Енисей губерниялары негізінде азаматтық Батыс Сібір генерал-губернаторлығын құру мәселесі көтерілді.
Осы мақсатпен құрамында Борон, К. Врангель, Имшейник, Комродович, П. Солнцев, А. Орлов, Г. Лорицкий бар ерекше комитет құрылды. Комитет бүкіл қазақ даласы үшін ортақ басқару жүйесін енгізу мүмкіндігін зерттеп, 1865 жылдың ақпанында мұндай шараның айтарлықтай шығын талап ететінін және әкімшілік әрі әскери қатынастарда елеулі қолайсыздықтар туғызатынын атап өтті.
1867–1868 жылдар реформалары
1867–1868 жылдары Қазақстанда жүргізілген реформалар патша үкіметінің отарлау саясатының маңызды тетіктерінің бірі болды. Бұл реформалар арқылы әкімшілік басқару жүйесі қайта құрылып, империялық бақылауды күшейтуге бағытталған шаралар заңдық және институционалдық түрде бекітілді.