Қазақша рефераттар

Қылмыстық кодекс

Жоспар

Бөлімдер

  1. Кіріспе
  2. Негізгі бөлім
    1. Қылмыстық іс жүргізу құқығындағы ақтау ұғымы
    2. Заңсыз іс-әрекеттер салдарынан келтірілген зиянның өтелуіне құқығы бар адамдар
    3. Зиянды өтеу
  3. Қорытынды
  4. Пайдаланған әдебиеттер мен нормативтік актілер

Негізгі екпін

  • Ақтау — кінәсіздікті тану ғана емес, сонымен бірге абырой-беделді қалпына келтіру және зиянды өтеу тетігі.
  • Ақтаудың негіздері ҚІЖК-де нақты айқындалады және кеңейте түсіндіруге жатпайды.
  • Зиян республикалық бюджет есебінен өтеледі; органның кінәсін дәлелдеудің қажеттілігі жоқ.

Кіріспе

Ақтау ұғымы бірнеше мағынаны қамтиды. Бұл мәтінде ақтаудың қылмыстық іс жүргізу саласындағы мазмұны ашылады. Ақтау, бір жағынан, қылмыс оқиғасы анықталмаған кезде, әрекетте қылмыс құрамының болмауы немесе адамның қылмысқа қатысқаны дәлелденбеген жағдайда шығарылатын ақтау үкімі ретінде танылады.

Екінші жағынан, ақтау кең мағынада абырой-беделді, адал атты және әділеттілікті қалпына келтіру дегенді білдіреді. Мысалы, 1993 жылғы 14 сәуірдегі «Жаппай саяси қуғын-сүргіндер құрбандарын ақтау туралы» заңда ақтау — саяси қуғын-сүргіннен зардап шеккен деп тану, бұзылған құқықтарды қалпына келтіру және моральдық әрі материалдық зиянның орнын толтыру ретінде түсіндіріледі.

Нормативтік тірек

ҚР ҚІЖК
Ақтау үкіміне қойылатын талаптар: 381–382-баптар; ақтау негіздері мен салдарлары: 37–40-баптар (мәтіндегі сілтемелер бойынша).
1993 жылғы заң
Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау: құқықтарды қалпына келтіру және зиянды өтеу.

2.1 Қылмыстық іс жүргізу құқығындағы ақтау ұғымы

Ақтаудың мәні — сот арқылы құқықты қалпына келтіру, жақсы атты және бұрынғы беделді жаңғырту элементтерін қамтиды. Заңда көзделген негіздер болғанда ақтау қылмыстық ізге түсуді тоқтатуды, сондай-ақ жазаны өтеу туралы үкімнің күшін жоюды білдіреді.

Маңызды шектеу

Қылмыстық істің тоқтатылуының кез келген түрі ақтауға тең емес. Ақтау тек қылмыстық процесті жалғастырудан ақтайтын (оң) негіздер бойынша бас тартуды білдіреді. Сондықтан тоқтату негіздері практикада ақтайтын және ақтамайтын болып бөлінеді.

ҚІЖК бойынша ақтау негіздері (мәтіндегі мазмұнға сай)

  • Қылмыс оқиғасының болмауы

    Оқиға орын алмағаны анықталса, адамның айыпталушы ретінде тартылуына жол берілмейді.

  • Әрекетте қылмыс құрамының болмауы

    Жасалған әрекет қылмыс болып танылмайды.

  • Жекелеген санаттағы істерде жәбірленуші шағымының болмауы

    Жеке немесе жеке-жария айыптау істері үшін шағым — бастау шарты болуы мүмкін.

  • Бір айыптау бойынша түпкілікті сот актісінің болуы

    Заңды күшіне енген үкім немесе күші жойылмаған қаулы болғанда қайта қудалау шектеледі.

  • Сол айыптау бойынша іс қозғау туралы күшінде тұрған қаулының болуы

    Мәтінде келтірілген формулировка бойынша, осы мән-жайлар қылмыстық ізге түсуді жалғастыруға кедергі келтіреді.

Осы негіздердің кез келгені болғанда адам кінәсіз деп саналады және Конституциямен кепілдік берілген құқықтары мен бостандықтарын шектеуге болмайды.

Процестік сәттер және міндеттілік

Қашан қолданылады?

Ақтау негіздері анықталса, іс сотқа дейінгі іс жүргізудің кез келген сатысында тоқтатылуы мүмкін. Егер іс сотқа жіберілсе, прокурор сот тергеуі басталғанға дейін істі кері қайтарып алуға және тоқтатуға құқылы; ал негіздер сот тергеуі барысында анықталса, мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас тартуға міндетті.

Кімнің міндеті?

Негіздер бар болса, ақтауды қолдану — соттың және қылмыстық ізге түсу органының міндеті. Адамның істің қозғалғанын білуі немесе тоқтатуға қарсылық білдіруі шешуші мәнге ие емес.

Толық және ішінара ақтау

Толық ақтау

Бұзылған құқықтардың толық қалпына келтірілуін және келтірілген зиянның барлық түрлерінің толық көлемде өтелуін білдіреді. Бұл, әдетте, айыптаудың бүкіл көлемі бойынша іс тоқтатылғанда көрініс табады.

Ішінара ақтау

Айыптаудың бір бөлігі бойынша ғана іс жүргізу тоқтатылғанда қолданылады. Өтемақы да заңсыздық орын алған бөліктің шегінде төленеді (мысалы, бірнеше баптың біреуі бойынша іс тоқтатылған жағдайда).

2.2 Заңсыз іс-әрекеттер салдарынан келтірілген зиянның өтелуіне құқығы бар адамдар

Қылмыстық процесті жүргізуші органның заңсыз іс-әрекеттері салдарынан келтірілген зиянның өтелуіне, құқықтары мен бостандықтары заңсыз шектелген сезіктілер мен айыпталушылар құқылы. Мұндай шектеулерге заңсыз ұстау, қамауға алу, үйқамақ, қызметтен уақытша шеттету, арнаулы медициналық мекемеге орналастыру, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану және өзге де процестік мәжбүрлеу шаралары жатады.

Негізгі қағида

Мүліктік зиян республикалық бюджеттен толық көлемде өтеледі. Бұл үшін органның қаншалықты кінәлі екені маңызды емес; өтелуге тиіс сомалар органдар арасында бөлінбейді.

ҚІЖК 40-бапқа сәйкес (мәтіндегі жіктеу бойынша) 5 топ

1) Ақтауға жататын адамдар

ҚІЖК 39-баптағы ақтау негіздері бойынша кінәсіз деп танылған және ісі тоқтатылған немесе ақтау үкімі шығарылған тұлғалар.

2) Іс қозғалмауға тиіс немесе белгілі негіздермен қысқартылуы тиіс адамдар

Мысалы, жәбірленушімен татуласуға байланысты (алғаш рет жасалған ауырлығы шағын/орташа қылмыстарда) немесе жеке айыптау істерінде жәбірленушінің айыптаудан бас тартуына байланысты тоқтатылуға тиіс жағдайлар.

3) Рақымшылық, мерзімнің ескіруі сияқты негіздер анықталса да ісі заңсыз жалғастырылған адамдар

Бұл жерде заңсыздық — тоқтатуға негіз бола тұра қудалауды жалғастыру. Негізді кім анықтағаны немесе кім бастама көтергені шешуші емес; маңыздысы — тоқтатуға негіз іс жүзінде пайда болған уақыт.

4) Саралау жеңіл бапқа өзгергеннен кейін заңсыз қамалған/ұсталған адамдар

ҚІЖК бойынша ұстауға немесе күзетпен ұстауға жол берілмейтін жағдай анықталған кезде де өтемақы мәселесі туындайды. Сондай-ақ медициналық немесе тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары заңсыз қолданылып, сот тәртібімен тоқтатылғанда да өтеледі.

5) Негізсіз түрде мерзімінен артық қамауда ұсталған немесе өзге мәжбүрлеу шараларына заңсыз ұшыраған адамдар

Қамауға алу мерзімі аяқталғаннан кейін және ол ұзартылмаса, адам дереу босатылуға тиіс. Босатылмау — зиянды өтеуге құқық туғызады.

Құқықтың сақталуы және шектеулері

  • Ақталған адам қайтыс болған жағдайда зиянды өтеу құқығы мұрагерлеріне өтеді; тоқтатылған зейнетақы мен жәрдемақылар тиісті тәртіппен қайта тағайындалуы мүмкін.
  • Егер адам өзіне қатысты ұстау/қамау сияқты шараларға әкелген жағдайларды қасақана өзі туындатқаны қылмыстық іс жүргізу барысында дәлелденсе, ол өтемақы талап ету құқығынан айырылуы мүмкін.
  • Дегенмен, ерікті түрде өзін-өзі жала жабуға мәжбүрлеу, қоқан-лоқы, зорлық-зомбылық немесе өзге заңсыз ықпал ету белгілері болса, өтемақы құқығы сақталады.

2.3 Зиянды өтеу

Өтелуге жататын зиян түрлері

Мүліктік зиян

Жалақы, зейнетақы, жәрдемақы, қаламақы, сыйақы және өзге де кірістердің заңсыз тоқтатылуы немесе жоғалуы.

Моральдық зиян

Қадір-қасиетке, беделге, жақсы атқа келтірілген нұқсанды қалпына келтіру.

Еңбек, зейнетақы, тұрғын үй және өзге құқықтар

Құқықтық мәртебені және әлеуметтік кепілдіктерді бұрынғы күйіне келтіру.

Мәртебелік құқықтар

Құрметті, әскери, арнаулы атақтарды, сыныптық шенді, дипломатиялық дәрежені, біліктілік сыныбын қалпына келтіру; мемлекеттік наградаларды қайтару.

Мүліктік зиян қалай өтеледі?

Мүліктік зиянға заңсыз түрде тоқтатылған төлемдер ғана емес, сондай-ақ қылмыстық процесті жүргізуші органның заңсыз әрекеттері салдарынан адам айырылған өзге де қаражаттар мен кірістер кіреді.

Тәркілеу және мүлікті мемлекет кірісіне айналдыру

Заңсыз тәркіленген мүлік заттай (сол мүліктің өзі немесе түрі мен сапасы ұқсас мүлік) не мүліктің нарықтық құнына сай ақшалай өтем түрінде қайтарылуға тиіс.

Қосымша шығындар

Заңсыз шешімді орындау нәтижесінде өндірілген айыппұлдар, сот шығындары, заңгерлік көмекке төленген сомалар және өзге шығыстар да мүліктік зиян құрамына кіреді.

Моральдық зиянды өтеудің жолдары

1) Ресми кешірім сұрау

Егер адамды даттайтын немесе беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер БАҚ-та жарияланып/таратылса, адам ресми кешірім сұрауды талап етуге құқылы. Ақталған адам қайтыс болса, бұл құқық оның жақындарына өтеді.

2) Ақшалай өтемақы

Моральдық зиян үшін ақшалай өтемақы талап қою арқылы мәлімделеді және азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен шешіледі.

Кешірім сұрауға байланысты хабар бұқаралық ақпарат құралына келіп түскен күннен бастап бір ай ішінде жариялануға (не таратылуға) тиіс.

Ақтау туралы шешімдерді хабарлау

Ақтау барысында қабылданған процестік әрекеттер соттың немесе қылмыстық ізге түсу органының тиісті шешімдерімен рәсімделеді. Сонымен қатар, мүдделі адамның талабы болған жағдайда, қылмыстық процесті жүргізуші орган өз шешімдерінің күшінің жойылғаны туралы жазбаша хабарды адамның жұмыс орнына, оқу орнына және тұрғылықты жеріне екі апта ішінде жіберуге міндетті. Мұндай хабарлама адамның өтінішіне байланысты жіберіледі.

Талап қою мерзімі туралы (мәтіндегі үзінді бойынша)

Мәтінде көрсетілгендей, мүліктік зиянды өтеу туралы талапты өтемақы төлемдерін жасау туралы қаулы алынған сәттен бастап 3 жыл ішінде қоюға болады. (Келесі бөліктер бастапқы мәтінде аяқталмаған.)

Пайдаланған әдебиеттер мен нормативтік актілер

Әдебиеттер

  • Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы, 1998. 1-том, 213–215-беттер.
  • Төлеубекова Б.Қ. «Қылмыстық іс-жүргізу құқығы»: оқулық.

Нормативтік актілер

  • Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі.
  • Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі (мәтінде келтірілген сілтемелер бойынша).
  • 1993 жылғы 14 сәуір: «Жаппай саяси қуғын-сүргіндер құрбандарын ақтау туралы» Қазақстан Республикасының заңы.