Тұлғааралық қатынастар психодиагностикасы
Тұлғааралық қатынастар психодиагностикасы
Адамдар арасындағы қарым-қатынас — олардың өзара іс-әрекеті барысында қалыптасатын байланыс. Бұл байланыс қоғамдық қатынас ретінде де қарастырылады. Тұлғааралық қатынастарды саяси, құқықтық, ізгілікті, сезімдік, психологиялық және басқа да түрлерге бөліп талдауға болады.
Негізгі ұғым
Психологиялық қарым-қатынас көбіне ресми және бейресми болып жіктеледі; сондай-ақ іскерлік және жеке қатынас ретінде де қарастырылады.
Ресми және бейресми қарым-қатынас
Ресми қатынас
Іс-қағаздар арқылы бекітіледі, ұйым ішінде немесе қоғамда талқыланып, белгілі бір деңгейде бақыланады.
Бейресми қатынас
Ресми мекемелердің өзінде пайда болуы мүмкін, бірақ құжат жүзінде реттелмейді; көбіне тұлғалық жақындық пен күнделікті өзара әрекетке сүйенеді.
Іскерлік және жеке қатынас
Іскерлік қатынас
Оқу немесе еңбек жағдайында адамдардың бірлескен әрекетімен, міндеттерді орындаумен, жұмыс барысындағы үйлесіммен сипатталады.
Жеке қатынас
Қарым-қатынастағы субъективті қажеттіліктердің қанағаттануымен көбірек байланысты. Мұнда мәртебе, танымалдық, өзін-өзі бағалау және өзара ықпал сияқты факторлар көрінеді.
Қарым-қатынастың құрылымдық компоненттері
Адамдардың бір-біріне ықпалы мен өзара әрекеті қарым-қатынастың бірнеше компоненті арқылы байқалады. Әртүрлі авторлар бұл құрылымды әр қырынан сипаттайды: Я. Л. Коломинский аффективтік және когнитивтік жақтарын ерекше көрсетсе, А. А. Бодалев реттеушілік, аффективтік және ақпараттық қырларын айқындайды.
Мінез-құлық компоненті
- Іс-әрекет нәтижелері мен қылық
- Мимика, ым-ишара, пантомимика
- Сөйлеу және қарым-қатынас мәнері
Эмоциялық компонент
- Жағымды және жағымсыз күй
- Тұлғааралық және тұлғаішілік конфликт сезімі
- Өзіне, жұмысына, серігіне қанағаттану
Когнитивтік компонент
- Түйсік, қабылдау
- Елестету, ес
- Ойлау, қиял
Психологиялық қатынастың тұлғааралық қырлары
Психологиялық қатынас көбіне тұлғааралық сипат алады және үш негізгі бағытта көрінеді:
1) Қабылдау және өзара түсіністік
Адамдар бірін-бірі танып, мінез-құлқын, ниетін және жағдайын түсіндіруге ұмтылған сайын өзара түсіністік қалыптасады. Әдетте бұл процесс екіжақты болғанда ғана тұрақты нәтиже береді.
2) Тұлғааралық тартымдылық
Симпатия, қызығушылық, көңіл аудару сияқты құбылыстар арқылы көрінеді және эмоциялық компонентте жиі байқалады.
3) Өзара ықпал (өзара ықпалдастық)
Адамдардың бір-бірінің әрекетіне әсер етуі, қарым-қатынас барысында мінез-құлықтың реттелуі мен өзгеруі.
Симпатия және тартылыс
Симпатия — басқа адамның әрекеті мен тұлғалық қасиеттеріне қатысты жағымды эмоциялық қатынас. Ол топ ішінде қанағаттану сезімін күшейтіп, қарым-қатынасты тұрақтандырады.
Өзіне тарту (тартылыс) — ұнатқан адаммен бірге болуға ішкі қажеттілік туғызатын тартымдылық. Бұл тұлғааралық сезімдік қатынастарда симпатияның маңызды бөлігі ретінде көрінеді.
Өзара әрекеттестікке әсер ететін факторлар
Тұлғааралық қатынастардың дамуына бірлескен әрекет, топтық мақсат және өзара міндеттерді орындау айрықша ықпал етеді. Өзара әрекеттестіктегі айырмашылықтар бірнеше фактор арқылы анықталады:
Әлеуметтік факторлар
Әлеуметтік-экономикалық жағдай, бедел, мамандық, білім деңгейі.
Әлеуметтік-психологиялық факторлар
Мақсаттардың сәйкестігі, позициялардың үйлесуі, құндылық бағдарлары, топ ішіндегі бедел.
Психологиялық факторлар
Мінез-құлық ерекшеліктері, стереотиптер.
Психофизиологиялық факторлар
Темперамент, эмоциялық әсерленгіштік, реактивтілік (реакция жылдамдығы мен күші).
Достықтағы жыныстық айырмашылық және тұрақтылық
Достық қарым-қатынаста жыныстық айырмашылықтар байқалады: ер адамдарда достық көбіне ортақ істер мен әрекеттерге сүйенсе, әйелдер арасында сезімдік-эмоциялық жақындық басым болуы мүмкін. Сонымен бірге, қарым-қатынастың тұрақтылығы тек құндылық бағдарларының сәйкестігімен ғана емес, әлеуметтік және әлеуметтік-психологиялық параметрлердің үйлесуімен де анықталады.
Топта табысты жұмыс істеудің нәзік тұстары
Мінез-құлық ырғағы, әрекетті орындау мәнері, бір-біріне әсер ету және өзара әрекеттесу мәдениеті — ресми де, бейресми де топтарда нәтижелі жұмыс істеу үшін маңызды. Тұлғаның ішкі және сыртқы әлемге бағыттылығы да тұлғааралық қатынастардың мәнді сипаттамасы болып саналады.
Тартымдылықтың қалыптасуы: жас және жағдай әсері
Адамдар арасындағы өзара әрекет тереңдеген сайын ортақ қызығушылықтар мен құндылық бағдарлары күшейеді. Тұлғааралық тартымдылықтың қалыптасу механизмінің де өзіндік ерекшеліктері бар: оған жас мөлшері, әлеуметтік жағдай және қарым-қатынас туындайтын орта ықпал етеді.
Мектеп ортасы
Оқушылар арасындағы ұнату мен тартымдылық көбіне жақындықпен байланысты: партадағы көршілік, жиі араласу, ортақ қызығушылықтар және күнделікті бірге болу.
Студенттік орта
Студенттер байланысқа түскенде таңдауды жиірек талдауға, адамды жекелеген қасиеттері арқылы бағалауға тырысады. Оқушыларға қарағанда рационалды өлшемдер көбірек байқалуы мүмкін.
Қорытынды: түсіністікке апарар жол
Адам басқа біреуге симпатия немесе антипатия сезіну үшін саналы не санасыз түрде оны танып-білу процесін бастайды. Осы танып-білу барысында өзара түсінісу пайда болады. Тұрақты түсіністік көбіне екі жақтың да бірін-бірі тануға және қабылдауға дайын болуынан қалыптасады.