Негізгі құралдардың есебі
Кіріспе
Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту және экономикалық дағдарыстан шығу мәселелері мемлекеттік деңгейде бақылауда және күн тәртібінде бірінші кезекте тұр. Бұған ҚР Президенті Н. Ә. Назарбаевтың «Қазақстан 2030» стратегиялық бағдарламасында еліміздің экономикалық саясатының басым бағыттарының бірі ретінде шағын және орта бизнесті дамыту атап көрсетілуі дәлел бола алады.
Сондықтан кәсіпкерлікті елдің шаруашылық қызметін жандандыратын маңызды күш ретінде қарастыру қажет. Шағын және орта бизнесті дамытуға мемлекеттік қолдау күшейген сайын, елімізде бухгалтерлік есеп пен аудит мамандығына сұраныс та артып келеді. Бұл мамандардың кәсіпкерлік қызметті дамытуға қосатын үлесі айрықша әрі тиімді.
Қазіргі таңда халықаралық стандарттарға көшу үдерісі бухгалтерлік есеп пен аудитке қойылатын талаптарды күрделендірді. Экономиканың қай саласында болмасын кәсіпорындар шикізат пен материалдарды ұқыпты жұмсауға, өндіріс қалдықтарын азайтуға және өнімнің өзіндік құнын төмендетуге мүдделі. Осы бағытта ұйымдардың материалдық құндылықтарын, ақшалай қаражаттарын және өзге ресурстарын тиімсіз пайдалануға қарсы күресте бухгалтерлік есептің маңызы ерекше.
Жоғарыда аталған міндеттерді дұрыс орындауда кәсіпорындағы еңбек құралдарының рөлі зор. Жаңа үлгідегі, сапасы жоғары негізгі құралдар болмайынша ұйымның тұрақты әрі елеулі жетістікке жетуі қиын. Осыған байланысты «Негізгі құралдардың қозғалысының есебі және аудиті» тақырыбы бүгінгі күн талабына сай өзекті болып табылады.
1. Негізгі құралдардың есебі
Ұйымдағы ұзақ мерзімді материалдық активтерді тану, жіктеу және бағалау қағидалары.
1.1. Негізгі құралдардың жіктелуі мен бағалануы
Анықтама
Негізгі құралдар — өндірісте ұзақ уақыт (бір жылдан артық) пайдаланылатын, бастапқы заттай нысанын сақтай отырып, құнын өнімге, жұмысқа немесе қызметке амортизация арқылы біртіндеп ауыстыратын еңбек құралдары, яғни материалдық активтер.
Нормативтік негіз
Негізгі құралдар есебі ұйымдарда бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес жүргізіледі, соның ішінде № 6 «Негізгі қорлар есебі» талаптары басшылыққа алынады.
Маңызды шарт
Құнына қарамастан пайдалану мерзімі бір жылдан аспайтын өндіріс құралдары негізгі құралдар құрамына енгізілмейді.
Негізгі құралдардың құрамына жататын активтер
Жалпы негізгі құралдарға қозғалмайтын мүлік, жер учаскелері, үйлер мен ғимараттар, өткізгіш тетіктер, машиналар мен жабдықтар, өлшеуіш және реттеу аспаптары мен құралдар, есептеу техникасы және программалық құралдары, көлік құралдары, өндірістік және шаруашылық құрал-саймандар, жұмыс және өнім малдары, көпжылдық көшеттер, шаруашылықтың ішкі жолдары және басқа да активтер жатады.
Негізгі құралдарға жатқызылмайтындар
- Қоймадағы дайын бұйым ретінде саналатын жабдықтар мен машиналар.
- Күрделі құрылыс құрамында есептелетін, монтаждауды қажет ететін жабдықтар.
- Құрылыс-монтаж жұмыстарының өзіндік құнына енгізілген қосымша шығындар есебінен салынған, титулдық тізімге кірмеген ғимараттар мен тетіктер.
- Жас малдар (мал төлдері).
Мақсаты мен қызметіне қарай жіктелуі
Үйлер
Тұрғын үй, кеңсе, қойма.
Ғимараттар
Көпірлер, аспалы жолдар, жасанды су қоймалары, эстакадалар.
Өткізгіш тетіктер
Жұмыс машиналары, энергия бөлетін тетіктер.
Машиналар
Бу двигательдері, трансформаторлар, экскаваторлар, бетон араластырғыштар, көтергіш крандар, бульдозерлер, жүк көтергіш шығырлар, су өлшегіш құралдар, манометрлер, таразылар, кассалық аппараттар.
Тасымалдау құралдары
Жолаушы және жүк көліктері, жеңіл автокөліктер, тіркемелер, тракторлар.
Құрал-саймандар мен жабдықтар
Шкафтар, бактар, контейнерлер.
Шаруашылық құрал-жабдықтары
Диван, кресло, кілем, сейф.
Биологиялық активтер
Жұмыс және өнім малдары, көпжылдық көшеттер мен өсімдіктер.
Жер
Ұйым сатып алған жер көлемінің құны.
Жерді жақсартуға жұмсалған күрделі шығындар
Инфрақұрылым, абаттандыру және өзге де капиталдық жақсартулар.
Басқа да негізгі құралдар
Ұйым қызметіне байланысты өзге ұзақ мерзімді материалдық активтер.
Сақтауда тұрған негізгі құралдар
Сақтауда тұрған негізгі құралдарға алдағы уақытта тозу немесе өзге жағдайларға байланысты істен шығатын негізгі құралдардың орнына пайдалануға арналған құрал-жабдықтар жатады.
Бағалау түрлері
Негізгі құралдар есебін ұйымдастыруда бағалаудың маңызы зор. Негізгі құралдар мына құн түрлерімен бағаланады:
Бастапқы құн
Активті сатып алу (немесе салу), әкеліп жеткізу, орнату шығындары, сатып алу кезінде төленген салықтар, құрылыс барысында алынған несие бойынша пайыздар және активті мақсатты пайдалану үшін жұмыс жағдайына келтіруге тікелей байланысты өзге де шығындардың жиынтығы.
Ағымдағы құн
Белгілі бір уақыттағы, яғни бүгінгі күнгі негізгі құралдың нарықтық бағасы.
Баланстық құн
Бухгалтерлік баланста көрсетілетін есептік құн.
Қалдық құн
Бастапқы құннан есептелген амортизацияны шегергеннен кейінгі құн.
Келісілген құн
Тараптардың өзара келісімі бойынша айқындалатын құн.