Қалалар атауы
Астана қаласының қоршаған ортаны қорғау мекемесі жыл сайын «Табиғат сұлулығы әлемді сақтайды» тақырыбында балалар шығармашылығы байқауын ұйымдастырады. Есілдің сол жағалауына жиналған жас өрендер Астананы ұшқыр қиялымен көркемдеп, сан алуан сурет салады. Ең бастысы — балалардың қиялындағы Астана әрдайым таза әрі сұлу қала болып бейнеленеді.
Ұйымдастырушылардың айтуынша, мұндай шаралар балалардың табиғатты аялап, қадірлеп өсуіне үлкен ықпал етеді.
Сенбіліктер мәдениеті және ортақ жауапкершілік
Сәуір айының соңына қарай Астанада дәстүрлі сенбіліктер кезеңі басталады. Оған жас та, кәрі де бір кісідей атсалысады. Әдетте үлгі болып ең алдымен Қоршаған ортаны қорғау саласының өкілдері шығады. «Астананы көгертейік!» деген үндеу бұл күндері кәсіби мереке қарсаңында сенбілік өткізуді дәстүрге айналдырған.
Негізгі міндет
Аула мен көшелерді тазалау
Күнделікті тәртіп
Қоқыс шығару, реттеу
Ұзақ мерзім
Ағаш отырғызу, көгалдандыру
Деректерге сүйенсек, Астанада өтетін көпшілік сенбіліктерге қала тұрғындарының шамамен әр оныншысы қатысады. Қаланы қоқыс пен кірден тазартып болған соң, табиғат аясында демалу — нағыз ғанибет.
Қаланы «жасыл оазиске» айналдыру: жоспар және нәтиже
Сәулетшілер мен экологтардың ортақ мақсаты — Астананы жасыл оазиске айналдыру. Бұл бағыттағы алғашқы қадамдар жасалып та үлгерді: 6 саябақ, 20 шақты гүлбақ (сквер) және қаланың жаңа әкімшілік орталығындағы сулы-көгалды бульвар — соңғы жылдардың маңызды нәтижелері.
Жаңа нысандар
- Президенттік саябақ (Есіл жағалауы)
- Ақбұлақ жылғасы маңындағы абаттандыру
- Сарыарқа көшесі бойындағы жасыл аймақтар
Ландшафт және қала эстетикасы
Қаланың заманауи келбетін күшейту үшін саябақтар мен гүлбақтарды ең озық үлгіде жобалау ісіне ландшафт сәулеткерлері белсенді кірісті. Париж үлгісімен Ақбұлақ өзені жағасында «Арай» саябағын салу жоспарланған: ағаштар симметриялы орналасып, кеңістік құрылымы айқын көрінбек.
Орталық стадион алдында гүл-кілемдер төселген алаңда Олимпиадалық шар орнату идеясы да айтылған.
Өткен жылы ғана ашылған сол жағалаудағы Ғашықтар саябағының жас көшеттері бүгінде жайқала бастады. Бір-екі жылда-ақ толық бой түзеп, қала кеңістігінің тірі символына айналуы ықтимал.
«Жасыл белдеу» және «Жақұтты дөңгелек» жобасы
«Жасыл аймақ» мемлекеттік мекемесі әзірлеген «Жақұтты дөңгелек» жобасы — Астана қаласын сыртқы қапталдан дөңгеленте орайтын ауқымды бастама. Жоба 75 мың гектар аумақты қамтиды, оның жартысына жуығы дайын екені айтылады. Жасыл белдеуді аяқтау мерзімі ретінде 2015 жылдың соңы көрсетілген, ал шамаланған шығын көлемі 2–3 млрд теңге деп бағаланған.
Ауқымы
75 000 гектар
Түрлер
30-ға жуық ағаш түрі
Тәсіл
Жергілікті табиғатқа бейім сорттар, тамыр жүйесімен отырғызу
Сар далаға жасыл оазис орнату оңай емес: ғалымдар топырақ картасын дайындап, тәжірибелер жүргізуде. Экологтар бұл өңірге жергілікті табиғатқа бейім, бұрыннан өсіп келе жатқан ағаш түрлерін таңдауды және өскінді тамыр жүйесімен отырғызуды ұсынады.
Тәртіп пен талап: экологиялық құқық бұзушылықтарға жауапкершілік
Табиғатты қорғау мәселесі қатаң тәртіпке қойылуы тиіс. Ендігі жерде заң бұзушылар еңбегімен өтем жасауға немесе айыппұл төлеуге міндеттеледі. Мысалы, бір ғана сәуір айында Сарыарқа ауданының инспекторлары көлікті белгіленбеген жерде жуғаны үшін автокөлік иелеріне жалпы сомасы 398,6 мың теңге айыппұл салған. Құрылыс қоқысын рұқсат етілмеген орындарға төккені үшін 280,1 мың теңге, ал қоқысты жүретін жол бойына төккені үшін 262,2 мың теңге көлемінде айыппұл салынған.
Негізгі қағида
Орман кодексін бұзған жағдайда да талап күшейеді: өндірістік қажеттілік үшін 1 гектар орман кесілсе, 2 гектарға ағаш отырғызылып, 10 жыл күтім жасалуы тиіс.
«Бір ағаш кестің бе — екеуін отырғыз!»
Ластану көздері және «әлсіз буын»
Астана бас қала мәртебесімен бірге жаңа қиындықтарға да тап болды. Қоршаған ортаны ластайтын негізгі көздер: қазандықтар мен жылу электр орталықтары (ЖЭО), өндіріс және құрылыс алаңдары, автокөліктер.
Стационарлық көздер
Қалдық деңгейі стационарлық көздер бойынша 2003 жылы 51,5 мың тоннадан 2004 жылы 44,2 мың тоннаға, 2005 жылы 43,9 мың тоннаға дейін төмендегені көрсетілген. Дегенмен, қалдықтардың 90%-ға жуығы ЖЭО-1 мен ЖЭО-2 үлесіне тиеді.
Тазарту шаралары
ЖЭО нысандарына жоғары деңгейлі тазартқыштары бар күл ұстағыштар орнатылып, атмосфераға тарайтын күл үйінділері 8 есеге, ал күкіртті қосындылар 3 есеге азайғаны айтылады. Мұндай жаңғырту кез келген қала үшін қымбат әрі күрделі операция.
Қаланың ең әлсіз тұсы
Бүгінгі күні экожүйедегі ең әлсіз буын ретінде автокөліктер аталады: Астана жолдарымен күн сайын 100 мыңнан аса көлік жүреді, олардың шығарындылары жалпы ластанудың шамамен 40%-ын құрауы мүмкін.
Ұсыныстар
- Автокөлік иелеріне ілеспе газды (баламалы отын) пайдалану
- Қалалық автопаркті электр көліктерімен толықтыру
- Жанармай сапасына қатаң бақылау қою
Қалдықтарды басқару: полигон мәселесі
Жер қойнауы пайдалы қазбаларға бай болғанымен, үстіңгі қабаты зиянды қалдықтарға толып барады. Көрінбейтін ауа шығарындыларымен жоғары технологиялар арқылы күресуге болса, тұрмыстық және өндірістік қалдықтардан құтылудың ең кең тараған тәсілі — көму.
Қолданыстағы полигон
Қала шығысында қалдық-қоқыс көметін бір полигон бар. Аумағы — 65,4 гектар. 1972 жылдан бері арнайы дайындалған карьерде қалдықтарды көму жүргізілген. Мамандар оны 2010 жылға дейін пайдалануға болады деп болжаған.
Көлем және жүктеме
- Жиынтық көмілген қалдық: 14 млн м³
- Жыл сайын келіп түсетін көлем: 450–500 мың м³
- Жаңа полигон құрылысына жоба дайын екені айтылған
Мониторинг және көрсеткіштер: ауа мен судың индекстері
Үлкен қалаларға жүргізілген мониторинг кей кезеңдерде экологиялық қолайсыз қалалардың алдыңғы қатарында Алматы мен Өскемен, ал қолайлы әрі таза қалалардың қатарында Астана мен Қостанай тұрғанын көрсеткен. Қала үшін негізгі өлшемдердің бірі — ауа мен су тазалығы. Осы тұста Атмосфералық ауаның ластану индексі (ААЛ5) және Су деңгейінің ластануы (СДЛ) секілді көрсеткіштер қолданылады.
| Қала | ААЛ5 (2003) | ААЛ5 (2004) | СДЛ (2003) | СДЛ (2004) |
|---|---|---|---|---|
| Астана | 3,9 | 3,1 | 1,04 | 0,93 |
| Алматы | 11,3 | 15,0 | 3,30 | 1,30 |
| Өскемен | 8,9 | 7,0 | 1,18 | 1,90 |
| Қостанай | 3,6 | 3,5 | 0,61 | 0,57 |
Су ресурстары: Есіл, су қоймасы және тазарту жұмыстары
Астана үшін таза судың негізгі көздерінің бірі — Есіл аумағындағы Вячеславск су қоймасы. Ол жыл сайын шамамен 67 млн м³ сумен қамтып, жобалық сыйымдылығы 410,9 млн м³ деп көрсетіледі. Соңғы бес жылда суды жинау 20%-ға артқан, ал тұрғындардың суды пайдалану көлемі екі есеге өскені айтылады.
Қазіргі уақытта Интернациональный және Мичурин елді мекендерінде су қоршауы желілерін қайта жөндеу жүріп жатыр. Талдыкөл ағын су жинағышын жою жұмыстары жүргізіліп, жаңа сорғы станциялары пайдалануға берілген. Бұл шаралар судың құрамын тазартуға және балдырлы қабаттардың жиналуын азайтуға бағытталған.
Есіл өзені бойынша атқарылған жұмыстар
- Өзен жағасына бөгендер орнату
- Ақбұлақ жылғасының айналасын абаттандыру
- Арнайы техникалармен өзен түбін тазарту
Экобілім және қала тұрғындарының қатысуы
Астанада бір мезетте бірнеше ұзақ мерзімді экологиялық жоба жүзеге асып келеді. Тұрғындардың экологиялық білімін арттыру мен белсенділігін көтеру — шешуші фактор. Экологтар «жалғыздың үні шықпас» деген даналықты алға тартып, қала тұрғындарын қолдауға шақырады.
Іс-шаралар қарапайым қағидалардан — қоқыс тастамаудан бастап, жалпықалалық сенбіліктерге дейінгі кең ауқымды қамтиды. Есіл бойында ең таза қаланың бейнесін салған жас суретшілер арманының шындыққа айналар күні де алыс емес: ол үшін ортақ мақсат пен әрекет қажет.
Өнеркәсіп түтінінен — экологтар дәуіріне
Түтін тұмшалаған қала мен аспанмен таласқан биік құбырлар бір кездері «еңбек белсенділігінің» белгісі ретінде кеңестік хроникада ғана қалды. Қазір қоғам табиғат пен адамның жай-күйіне көбірек алаңдайды. Бүгінгі күннің ең өзекті мәселелерінің бірі — адам қажеттіліктері мен табиғат мүмкіндіктері арасындағы тепе-теңдікті сақтау.
Жарық пен жылу әр адамға қажет. Алайда оларды өндіру көбіне қоршаған ортаны ластайтын үздіксіз процестермен байланысты. Бұл құбылыстардың жыл ішіндегі интенсивтілігі өзгергенімен, шығарындылардың табиғаты үздіксіз сипатта болады.
ЖЭО-1 және ЖЭО-2: қуат өндіру және экологиялық жаңғырту
Елорда үшін жылу мен жарықтың негізгі көздері — Астана-Энергия АҚ құрамындағы ЖЭО-1 (1961 жылдан) және ЖЭО-2 (1979 жылдан). Органикалық отынды жағу — химиялық тотығу процесі, нәтижесінде әртүрлі тотығулар мен жанбайтын қалдықтар пайда болады. Әсердің басты қабылдаушысы — атмосфера, ал су мен топыраққа (гидросфера мен литосфераға) ықпалдың да өзіндік салдары бар.
Технологиялық шаралар
Зиянды әсерді азайту үшін ескірген жабдықтар ауыстырылып, жаңа технологиялар енгізіліп келеді. Мысалы, ЖЭО-1-де 2004 жылмен салыстырғанда 2005 жылы көмір күлі, күкірт ангидриді және азот тотығы көлемі төмендегені айтылады. Сонымен бірге, түтін газдарын тазалауда эмульгатор қондырғылары енгізілуі маңызды қадам ретінде көрсетіледі.
Нақты әсер
ЖЭО-2-де эмульгаторлар бұрынғы күл ұстағыштардың орнына қойылып, зиянды заттардың бөлінуін айтарлықтай азайтуға ықпал еткені баяндалады. Сондай-ақ, эмульгаторлар түтін газдарының суармалы сумен толық қатынаста болуы арқылы күкірт диоксиді мөлшерін төмендетуге көмектесетіні айтылған.
Көзге көрінбейтін қауіп: азот тотығы
Экологтардың пікірінше, басты мәселе әрдайым көмір күліндегі қатты бөлшектер ғана емес. Көзге көрінбейтін «дұшпан» — азот тотығы — анағұрлым қауіпті болуы мүмкін: ол жоғарғы тыныс алу жолдары арқылы адам ағзасына әсер етіп, қалаға көрік беретін қылқан жапырақты ағаштарға да зиян келтіреді. Осыны азайту үшін отынды жағудың сатылы әдістері сияқты шешімдер қарастырылатыны айтылады.
Күл-қож қалдықтары: қайта пайдалану және су айналымы
Қатты отынды жағудан пайда болатын күл-қож қалдықтары (КҚҚ) — өзекті мәселе. Күл үйінділері үлкен аумақты алып, ұзақ жылдар сақталады. Дегенмен, Екібастұз көмірінің күлі құрылыста кең қолданылатыны көрсетіледі. ЖЭО-2 аумағында күлдің белгілі бөлігін құрылыс материалдары өндірісіне бағыттау жоспарлары аталады — бұл қалдықты қайта пайдаланып, үйінділердің қызмет мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді.
Су ресурстарын сақтау үшін ЖЭО-2-де сумен жабдықтаудың екі айналым жүйесін қолдану (гидрокүлден тазарту және айналмалы суыту) секілді шешімдер маңызды. Өңделген суды қайта пайдалану арқылы ауызсу қорын үнемдеу мүмкіндігі артады.
Өндірістік мониторинг деректері (2002–2005)
Төмендегі кестелерде «Астана-Энергия» АҚ (ЖЭО-1 және ЖЭО-2) бойынша өндірістік көрсеткіштер мен зиянды заттардың бөлінуі туралы берілген деректер ықшамдалып ұсынылды.
| Нысан | Көрсеткіш | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 |
|---|---|---|---|---|---|
| ЖЭО-1 | Жанған отын (шартты), т | 102398 | 136983 | 135264 | 131160 |
| ЖЭО-1 | Электр қуаты, мың кВт | 42545 | 45019 | 46981 | 45893 |
| ЖЭО-1 | Жылу энергиясы, Гкал | 496725 | 653244 | 646866 | 597436 |
| ЖЭО-1 | Зиянды заттар (барлығы), мың т | 5,75 | 7,726 | 6,905 | 6,192 |
| ЖЭО-1 | Газ күйінде, мың т | — | 2,458 | 3,043 | 1,943 |
| ЖЭО-1 | Қатты, мың т | — | 3,292 | 4,683 | 4,962 |
| ЖЭО-1 | Күл-қож қалдықтары, т | 70416,0 | 76019,0 | 83703,0 | 84689,0 |
| ЖЭО-2 | Жанған отын (шартты), т | 768107 | 802215 | 814122 | 806420 |
| ЖЭО-2 | Электр қуаты, мың кВт | 1412338,6 | 1436361,9 | 1442553,0 | 144329 |
| ЖЭО-2 | Жылу энергиясы, Гкал | 2062613 | 2248495 | 2243933 | 2380894 |
| ЖЭО-2 | Зиянды заттар (барлығы), мың т | 35,194 | 34,434 | 33,844 | 33,695 |
| ЖЭО-2 | Газ күйінде, мың т | — | 19,351 | 19,608 | 18,801 |
| ЖЭО-2 | Қатты, мың т | — | 15,843 | 14,826 | 15,043 |
| ЖЭО-2 | Күл-қож қалдықтары, т | 546892,0 | 565324,0 | 563486,0 | 558249,0 |
Ескерту: бастапқы мәтіндегі кейбір жолдар мен бірліктер форматында техникалық сәйкессіздіктер бар болғандықтан, кесте құрылымы оқылымдылық үшін ықшамдалды, ал сандық мәндер түпнұсқада берілген қалпында сақталды.
Ағынды сулар: Талдыкөлден жаңа шешімдерге дейін
Қаланы сумен жабдықтау жүйесі толық қайта жаңғыртылып жатыр: қабылданған бағдарламаға сәйкес жыл сайын ондаған шақырым желі жөндеуден өтеді. Келесі кезең — ескі қаладағы су құбыры желілерін және қала құрамына енген жаңа елді мекендерде инфрақұрылымды кеңейту.
Сумен жабдықтаумен қатар канализация мәселесі де өзекті. Жарты миллион тұрғыны бар қала суды тек пайдаланбай, сонымен бірге оны төгеді. Коллекторларда жиналған шаруашылық-тұрмыстық ағындар табиғи айналымға қайтуы үшін мұқият тазартуды қажет етеді.
Талдыкөл жинауышының жүктемесі
Көп жылдар бойы тазарту қызметін қала сыртындағы Талдыкөл атқарып келді. Алайда соңғы жылдары оның толып кету қаупі күшейген. Қаланың тіршілік әрекетінен күн сайын шамамен 136 мың м³ лас су құйылады. Болжам бойынша, 2020 жылы бұл көлем 2,5 есеге өсіп, тәулігіне 254 мың м³-ке жетуі мүмкін.
Көктемде ағын деңгейі қауіпті межеге дейін көтеріліп, санитарлық қашыртқы жасауға мәжбүрлейді. Бұл қалаға жақын аймақтарды су басу қаупі және маса көбеюі туралы алаңдаушылықты күшейтті.
Таңдалған бағыт
Қалалық билік канализация жүйесін тұрақтандырудың бірнеше нұсқасын қарастырған. Нәтижесінде табиғатпен үйлесетін, бірақ қымбат жоба ретінде Шнет пен Ағанас көлдері аймағындағы Қарабидайық жинауышы жобасы қабылданғаны баяндалады.