Алғашқы шығарылған қазақ газеттерінің тарихы.
Алғашқы қазақ газеттерінің тарихы: рухани мұраның қағазға түсуі
Әдебиет пен мәдениет бір күннің төңірегінде ғана өрбитін, белгілі бір кезеңнің жекелеген оқиғасын баяндайтын тар ұғым емес. Мәдениеті бай елдердің әдебиеті қоғам дамуы секілді сан алуан өзгерістерді қорыта отырып қалыптасады: әуелі өз халқының, кейін жалпы адамзаттың ортақ игілігіне айналады. Бұл — заңды құбылыс.
Тамыры терең тарихымен бірге мәдениеті өркендеген қазақ халқы бастан өткерген ірі оқиғалар мен әлеуметтік жолдарды ауыз әдебиеті арқылы — эпостық жырлар, тарихи аңыз-әңгімелер түрінде — ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Кейінірек алғашқы газет-журналдар жарық көріп, көптеген дүниелер кітап болып басылды.
Неге революцияға дейінгі газет-журналдар ерекше маңызды?
Қазақтың тарихи-мәдени, әдеби мұраларының бір бөлігі өз уақытында қағазға түспей, ауызша тарағаны белгілі. Сондықтан тасқа басылып, хатқа түскен ескерткіштердің ішінде революцияға дейінгі газет-журналдарда жарияланған нұсқалардың орны айрықша.
Бұл басылымдар рухани мұралардың бай қырын көрсетіп қана қоймай, туған әдебиетіміздің тарихын тереңірек тануға және оны халық тарихымен біртұтас қарастыруға мүмкіндік береді. Ғылыми маңыздылығы жағынан ондағы деректерді архив қазынасымен бір деңгейде бағалауға болады. Дегенмен кез келген жарияланымды пайдаланғанда сын көзбен қарап, мәтіннің контексін ескеру қажет.
Қазақ баспасөзінің пайда болуы және зерттелу ахуалы
Қазақ баспасөзі XIX ғасырдың екінші жартысында, Қазақстанның Ресей құрамына енуі нәтижесінде пайда болды. Алайда оның даму тарихы ұзақ уақыт бойы толық зерттеліп, жүйеге түсіріле қойған жоқ.
Бізге белгілі дерек бойынша, қазақ баспасөзі тарихы жөніндегі алғашқы пікірлердің бірі 1925 жылы айтылған: Ташкентте «Ақжол» газетінің ұйымдастыруымен қазақстандық баспасөз тілшілерінің съезі өтіп, Байтасұлы «Қазақ баспасөзінің тарихы туралы» баяндама жасаған. Кейін С. Сейфуллин бұл баяндаманың алғашқы революция тұсындағы газеттерді толық қамтымай, үстірт баяндалған тұстары болғанын атап өтеді.
Баспасөздің маңызы мен қоғамдағы рөлі туралы ой-тұжырымдар қатарында Т. Рысқұловтың «Баспасөз мәнісі» (1926) еңбегінің салмағы зор деп қарастыруға болады. Ал қазақ баспасөзінің бағыт-бағдарына алғаш баға берген зерттеушілердің бірі — жазушы-академик С. Мұқанов: ол 1932 жылғы «XX ғасырдағы қазақ әдебиеті» кітабында баспасөзге талдау жасайды.
Зерттеу дәстүрі: еңбектер мен тұлғалар
Кейінгі еңбектер қатарында Қ. Жұмалиев пен Е. Исмайыловтың 1941 жылғы «Қазақ әдебиеті» оқу құралы, «Қазақ ССР тарихы», сондай-ақ Қ. Бисембиевтің 1961 жылғы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы саяси-идеялық ағымдарға арналған зерттеуі аталады.
Қазақ баспасөзінің өткенін де, кейінгі кезеңін де жүйелі зерттеп, мол мұра қалдырған тұлғалардың ішінде Х. Бекқожиннің есімін ерекше атау қажет. Дегенмен, 1830–1960 жылдар аралығындағы қазақ газеттері мен журналдарының барлығын бір ғана адам толық әрі егжей-тегжейлі зерттеп шықты деген түсінік орынсыз: бұл — ауқымы кең, ұжымдық ізденісті қажет ететін сала.
Сондай-ақ бір кітаптың аясында мерзімді баспасөздің барлық қырын толық қамту мүмкін емес. Баспасөз тарихы әр кезеңнің тарихи оқиғаларымен, қазақ халқының әлеуметтік өмірі және экономикалық жағдайымен тығыз байланыста қарастырылғанда ғана оның қоғам дамуына ықпалы айқынырақ көрінеді.
Библиография мәселесі және қолжетімділік қиындығы
Қазақстан жерінде шыққан газет-журналдардың басым бөлігі орыс тілінде жарияланғанымен, қазақ тіліндегі басылымдар да аз болған жоқ. Орыс тіліндегі мерзімді баспасөз көбіне реттеліп, библиографиясы жасалып, материалдары ғылыми айналымға түскен еді. Ал қазақ тіліндегі мерзімді баспасөз ұзақ уақыт бойы жүйеленбей, толық библиографиялық көрсеткіштері жасалмады.
Соның салдарынан шығыс халықтарының әдебиеті мен мәдени мұрасын, тарихын, экономикасын, тілін зерттейтін ғалымдар үшін бұл қазына тұтас күйінде беймәлім болып келді. Тағы бір қиындық: ертеректе шыққан газет-журналдардың бәрі кітапхана қорлары мен архивтерде толық сақталмаған. Патшалық Ресей құрамындағы ұлт тілдерінде шыққан басылымдардағы мақалалардың өзі кең көлемде библиографияға түспегенін ескерсек, қазақ тіліндегі библиографияның тапшылығы түсінікті.
Бұл бағыттағы жұмыс кейінгі кезеңдерде ғана қолға алынып, энциклопедиялар, библиографиялық көрсеткіштер мен жинақтар жарық көре бастады. Зерттеудегі елеулі қателіктер мен кемшіліктерді түзетуге арналған еңбектер де жазылды: Б. Кенжебаев өз еңбегін толықтырып, 1956 жылы «Қазақ баспасөзі тарихынан» деген атпен қайта жариялады. Баспасөзді зерттеуде бұрын басылған библиографиялық көрсеткіштердің берері мол: Алянтров, Седельников, Сабитов еңбектері, сондай-ақ академик Ә. Марғұлан мен профессор Е. Исмайыловтың жетекшілігімен Ү. Субханбердина құрастырған көрсеткіштер аталады.
Революцияға дейінгі басылымдар қандай дерек береді?
- Қазақстанның революцияға дейінгі тарихы, әдебиеті, мәдениеті туралы жаңа деректер.
- Шаруашылық, өндіріс, ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы жайындағы мәліметтер.
- Жаңадан ашылған мектептер, ағарту ісі, тіл мен ауыз әдебиеті, этнография жөніндегі мақалалар.
- Археология, пайдалы қазбалар, өлкетану сипатындағы материалдар.
Алғашқы ресми газеттер және қазақ тіліндегі нұсқалар
XIX ғасырдың екінші жартысында Ресейдің озат мәдени ықпалы қазақ мәдениетінің өркендеуіне әсер етті: Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбайұлы сияқты демократ-ағартушылар шықты, олардың ізін ала ұлттық интеллигенция қалыптаса бастады. Орысша және қазақ тілінде оқытатын мектептер ашылды. 1862–1900 жылдар аралығында қазақ тілінде шамамен 70 шақты кітап басылып, жазба әдебиет пен мерзімді баспасөздің негізі нығая түсті.
Қазақстан қалаларында патшалық жергілікті әкімшіліктің ресми органдары саналатын газеттер шыға бастады. «Облыстық ведомоствалармен» қатар қазақ тіліне аударылып жарық көрген басылымдар да болды: Орынборда «Торғай газеті», Омбыда «Дала уалаяты», «Ауыл шаруашылық листогі». Ташкентте қазақ тілінде «Түркістан уалаяты» газеті шығарылды. Оралда, Астраханьда және өзге қалаларда шыққан кейбір газеттер де Қазақстан өмірімен байланыста болды.
Отаршыл мақсат және күтпеген мәдени әсер
Бұл газеттер қазақ халқының мұң-мүддесін бірінші орынға қою үшін ашылған жоқ. Негізгі мақсат — патша өкіметінің отаршылдық саясатын күшейту, бұйрық-жарлықтарды жергілікті халықтың ана тілінде жариялап, сөзсіз орындату, ресми көзқарасты кең тарату және бағыныштыларды бақылауда ұстау еді.
Алайда көзделген саяси мақсатқа қарамастан, мерзімді баспасөздің пайда болуы Қазақстандағы мәдени дамуға елеулі әсер етті. Заңдар мен жарлықтарды жариялай отырып, бұл басылымдар өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын дамыту мәселелерін де көтерді; мектеп, білім, шаруашылық, тарих, тіл, ауыз әдебиеті мен этнография тақырыптарын да қамтыды.
Әсіресе бастапқыда аударма сипатында болса да, уақыт өте дербес газет деңгейіне көтерілген қазақ тіліндегі «Түркістан уалаяты» (1870–1882) және «Дала уалаяты» (1888–1902) басылымдары қазақ баспасөзі тарихындағы алғашқы беташар ретінде айрықша аталады.