Мемлекеттік мүлікті басқару
Заңның мақсаты және қолданылу аясы
Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 1 наурыздағы № 413-IV «Мемлекеттік мүлік туралы» Заңы мемлекеттік мүліктің құқықтық режимін айқындайды. Заң мемлекеттік мүлікті, оның ішінде мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүлікті, сондай-ақ заңды тұлғалардың жарғылық капиталындағы мемлекетке тиесілі акциялар мен қатысу үлестерін басқарудың құқықтық негіздерін белгілейді.
Сонымен қатар, Заң мемлекеттік мүлікке құқықтарды иеленудің және тоқтатудың тәртібін регламенттейді және мемлекеттің меншік иесі ретінде өз құқықтарын, сондай-ақ өзге де құқық иеленушінің өкілеттіктерін тиімді жүзеге асыруына бағытталған.
Негізгі құрылымы
- 1-бөлім: Мемлекеттік мүлік туралы негізгі ережелер
- 1-тарау: Мемлекеттік мүлікті басқару туралы жалпы ережелер
- 1–8-баптар: ұғымдар, түрлері, заңнама, реттеу нысанасы, қолданылу аясы, принциптер, субъектілер және басқару тәртібі
1-бап: Осы Заңда қолданылатын негізгі ұғымдар
Заң мемлекеттік мүлікті басқару жүйесінде пайдаланылатын терминдерді нақтылап береді. Төмендегі ұғымдар мемлекеттік мүлік қатынастарын түсінудің өзегін құрайды.
Коммуналдық деңгейдегі ұғымдар
- Аудандық коммуналдық заңды тұлғалар
- Аудандардың және облыстық маңызы бар қалалардың жергілікті атқарушы органдары құрған аудандық мемлекеттік кәсіпорындар мен аудандық мемлекеттік мекемелер.
- Аудандық коммуналдық мүлік
- Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) мүлкі: аудандық бюджет қаражаты, бекітілмеген өзге мүлік және аудандық коммуналдық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүлік.
- Облыстық коммуналдық заңды тұлғалар
- Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың жергілікті атқарушы органдары құрған облыстық мемлекеттік кәсіпорындар мен облыстық мемлекеттік мекемелер.
- Облыстық коммуналдық мүлік
- Облыстың (республикалық маңызы бар қала, астана) мүлкі: облыстық бюджет, бекітілмеген өзге мүлік және аудандық коммуналдық мүлікті қоспағанда, облыстық коммуналдық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүлік.
- Коммуналдық мүлік
- Әкімшілік-аумақтық бөліністердің мүлкі.
- Коммуналдық заңды тұлғалар
- Мүлкі коммуналдық меншікте тұрған коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындар мен коммуналдық мемлекеттік мекемелер.
Республикалық деңгей және мемлекеттік ұйымдар
- Республикалық мүлік
- Коммуналдық мүлікті қоспағанда, Қазақстан Республикасының мүлкі.
- Республикалық заңды тұлғалар
- Мүлкі республикалық меншікте тұрған республикалық мемлекеттік кәсіпорындар мен республикалық мемлекеттік мекемелер.
- Мемлекеттік мүлік
- Республикалық және коммуналдық мүлік.
- Мемлекеттік заңды тұлғалар
- Мемлекеттік кәсіпорындар мен мемлекеттік мекемелер.
- Мемлекеттік мекеме
- Басқарушылық, әлеуметтік-мәдени немесе өзге де коммерциялық емес функцияларды жүзеге асыру үшін мемлекет құрған коммерциялық емес ұйым; заңнамада өзгеше көзделмесе, қаржыландыруы бюджет (немесе Ұлттық Банктің бюджеті/шығыстар сметасы) есебінен жүргізіледі.
- Қазыналық кәсіпорын
- Мемлекет жедел басқару құқығында бөліп берген мүлкі бар коммерциялық ұйым.
- Шаруашылық жүргізу құқығы
- Мемлекеттен мүлік алған мемлекеттік кәсіпорынның осы мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы (Азаматтық кодекс пен осы Заңда көзделген шекте).
- Жедел басқару құқығы
- Мемлекеттік мекеме немесе қазыналық кәсіпорынның мүлікті жарғылық мақсаттарына, уәкілетті органдар тапсырмаларына және мүліктің нысаналы мақсатына сәйкес иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы.
Басқару, есепке алу және уәкілетті органдар
- Мемлекеттік мүлікті басқару
- Мемлекеттің (Қазақстан Республикасының немесе әкімшілік-аумақтық бөліністің) мемлекеттік меншік құқығын және өзге де мүліктік құқықтарын жүзеге асыруы.
- Тиісті саланың уәкілетті органы
- Үкімет айқындаған орталық атқарушы орган: тиісті салада мемлекеттік басшылықты жүзеге асырады және заңда көзделген жағдайларда республикалық мүлікке қатысты құқықтарды иеленеді.
- Мемлекеттік мүлік жөніндегі уәкілетті орган
- Ұлттық Банктің балансындағы мүлікті қоспағанда, республикалық мүлікті басқару, жекешелендіру және стратегиялық салалардағы мемлекеттік мониторинг саласында басшылықты өз құзыреті шегінде жүзеге асыратын орталық атқарушы орган.
- Есепке алу объектісі
- Мемлекеттік мүлік тізілімінде есепке алынатын мемлекеттік мүлік.
- Мемлекеттік мүлікті есепке алу
- Мемлекеттік мүлік тізілімін қалыптастыру үшін ақпаратты жинау және қорытуды ұйымдастырылған жүйе ретінде жүргізу.
- Мемлекеттік мүлік тізілімі
- Мемлекеттік мүлікті есепке алудың бірыңғай ақпараттық автоматтандырылған жүйесі.
- Есепке алу саласындағы бірыңғай оператор
- Үкімет шешімімен айқындалатын, мемлекеттік мүлікті ұйымдастыру және есепке алу саласында бірыңғай техникалық саясатты іске асыратын заңды тұлға.
Стратегиялық және мәжбүрлеп иеліктен шығару ұғымдары
- Стратегиялық объект
- Әлеуметтік-экономикалық маңызы бар мүлік; оны иелену, пайдалану немесе оған билік ету ұлттық қауіпсіздік жай-күйіне әсер етуі мүмкін.
- Қазақстан Республикасының стратегиялық объектіні сатып алудағы басым құқығы
- Стратегиялық объектіні иеліктен шығару мәмілесі жасалатын, өндіріп алу жүргізілетін, конкурс (тарату) массасынан сатылатын немесе кепіл мүлкі ретінде өткізілетін жағдайларда Қазақстан Республикасының оны нарықтық құны бойынша үшінші тұлғалардан бұрын сатып алуға басым құқығы.
- Мемлекет мұқтажы
- Мемлекет функцияларынан туындайтын және қоғамдық маңызы бар мақсаттарға жету үшін жеке меншіктегі мүліктің мемлекеттік меншікке өту қажеттілігі.
- Мемлекет меншігіне алу
- Заң негізінде жеке тұлғаларға және мемлекеттік емес заңды тұлғаларға тиесілі мүлікті Қазақстан Республикасы мүлкінің құрамына мәжбүрлеп, өтеулі түрде иеліктен шығару.
- Мүлікті мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығару
- Жер учаскесін немесе өзге де жылжымайтын мүлікті алып қою, сондай-ақ заңда белгіленген ерекше жағдайларда құнын тең бағамен өтей отырып жүргізілетін реквизициялау немесе мемлекет меншігіне алу.
- Реквизициялау
- Дүлей зілзала, авария, эпидемия, эпизоотия, соғыс жағдайы немесе өзге де төтенше мән-жайлар кезінде қоғам мүддесі үшін мүлікті құнын төлей отырып алып қою.
- Жекешелендіру
- Осы Заңда белгіленген арнайы рәсімдер шеңберінде мемлекеттік мүлікті жеке тұлғаларға немесе мемлекеттік емес заңды тұлғаларға сату.
Даму құжаттары және ұлттық корпоративтік сектор
- Даму жоспары
- Бақылау пакеті (немесе жарғылық капиталдағы қатысу үлесі) мемлекетке тиесілі мемлекеттік кәсіпорынның, акционерлік қоғамның немесе ЖШС-ның (оның ішінде ұлттық басқарушы холдинг, ұлттық холдинг және ұлттық компания) бес жылға арналған негізгі бағыттары мен қаржы-шаруашылық көрсеткіштерін айқындайтын құжат.
- Даму стратегиясы
- Ұлттық басқарушы холдингтің, ұлттық холдингтің немесе ұлттық компанияның он жылға арналған миссиясын, пайымын, стратегиялық мақсаттары мен міндеттерін негіздейтін құжат.
- Ұлттық басқарушы холдинг
- Ұлттық даму институттарының, ұлттық компаниялардың және өзге заңды тұлғалардың акцияларын (қатысу үлестерін) тиімді басқару үшін құрылған; құрылтайшысы және жалғыз акционері — Үкімет арқылы Қазақстан Республикасы болып табылатын акционерлік қоғам.
- Ұлттық холдинг
- Ұлттық компаниялардың және өзге акционерлік қоғамдардың акцияларын, сондай-ақ ЖШС жарғылық капиталындағы қатысу үлестерін тиімді басқару үшін құрылған; құрылтайшысы және жалғыз акционері — Үкімет арқылы Қазақстан Республикасы.
- Ұлттық компания
- Үкіметтің немесе жергілікті атқарушы органдардың шешімімен құрылған; бақылау пакеті мемлекетке, ұлттық басқарушы холдингке немесе ұлттық холдингке тиесілі және ұлттық экономиканың базалық салаларында қызмет атқаратын (немесе өңірлік дамуға жәрдемдесетін, оның ішінде әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар) акционерлік қоғам.
- Ұлттық даму институттары
- Үкімет шешімімен акционерлік қоғам нысанында құрылатын, индустриялық-инновациялық даму және кәсіпкерлікті қолдау жобаларын іске асыруға бағытталған қаржылық, консалтингтік, инновациялық және сервистік ұйымдар.
Мемлекеттің мүліктік құқықтары және корпоративтік этика
- Мемлекеттің мүліктік құқықтары
- Мемлекеттік меншік құқығын, өзге де заттық құқықтарды (сервитут, жалға алу, өтеусіз пайдалану және т.б.), міндетті құқықтарды (талап ету құқықтары), зияткерлік меншік объектілеріне ерекше құқықтарды, мұрагерлік құқықтарды және заңда көзделген өзге де құқықтарды қамтиды.
- Мүдделер қайшылығы
- Байқау кеңесі мүшесінің жеке мүдделілігі мен оның өкілеттіктерін тиісінше орындауы, немесе жеке және заңды тұлғалардың, мемлекеттің заңды мүдделері арасында зиян келтіруі мүмкін қарама-қайшылық туындайтын жағдай.
2-бап: Мемлекеттік мүліктің түрлері
Мемлекеттік мүлік республикалық және коммуналдық мүлік болып бөлінеді.
Республикалық мүлік құрамына
- Мемлекеттік қазына мүлкі: республикалық бюджет қаражаты және Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының қаражаты.
- Республикалық заңды тұлғаларға бекітіліп берілмеген өзге мемлекеттік мүлік.
- Республикалық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүлік.
Коммуналдық мүлік құрамына
- Жергілікті қазына мүлкі: жергілікті бюджет қаражаты.
- Коммуналдық заңды тұлғаларға бекітілмеген өзге коммуналдық мүлік.
- Коммуналдық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүлік.
3-бап: Мемлекеттік мүлік туралы заңнама
Мемлекеттік мүлік туралы заңнама Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және осы Заң мен өзге де нормативтік құқықтық актілерден тұрады. Мемлекеттік мүліктің құқықтық режимі Азаматтық кодексте, осы Заңда және басқа заңдарда айқындалады.
Республикалық мүлік Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде, ал коммуналдық мүлік — тиісті әкімшілік-аумақтық бөліністен тыс жерде болуы мүмкін. Мұндай жағдайлар халықаралық шарттарға, Үкімет шешімдеріне және заңнамада көзделген өзге негіздерге сәйкес айқындалады.
Маңызды қағида
Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта осы Заңдағыдан өзгеше ережелер белгіленсе, халықаралық шарттың қағидалары қолданылады.
4-бап: Заңның реттеу нысанасы
Заң мемлекеттің мемлекеттік мүлікті басқару саласындағы құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ мемлекетке тиесілі мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету тәртібін белгілейді.
Сондай-ақ мемлекеттік мүлікке құқықтарды, оның ішінде мемлекет меншігіне алу және жекешелендіру кезінде құқықтарға ие болу мен тоқтатуды, әрі жеке тұлғалар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалардың иелену және (немесе) пайдалану тәртібін реттейді.
Стратегиялық объектілердің құқықтық режимінің ерекшеліктері Азаматтық кодексте, осы Заңда және өзге де заңдарда айқындалады. Бюджет қаражаты мен Ұлттық қор қаражатына қатысты құқықтарды жүзеге асыру Бюджет кодексімен реттеледі.
Тарих және мәдениет ескерткіштері мен мәдени құндылықтарға, сондай-ақ зияткерлік меншік объектілеріне қатысты мемлекеттің құқықтарды жүзеге асыру тәртібі Азаматтық кодекске және өзге заңдарға сәйкес белгіленеді.
Ерекше ереже
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі өзіне бекітіліп берілген және балансында тұрған мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету құқығын, сондай-ақ өзі құрған заңды тұлғалардың мүлкін басқаруды Қазақстан Республикасының атынан дербес жүзеге асырады.
5-бап: Заңның қолданылу аясы
- Қазақстан Республикасының аумағындағы мемлекеттік мүлікке қолданылады.
- Мемлекеттік мүлікті басқаруды жүзеге асыратын мемлекеттік органдарға, мемлекеттік заңды тұлғаларға, ал көзделген жағдайларда — жеке тұлғаларға және мемлекеттік емес заңды тұлғаларға қолданылады.
- Ерекше режимдер ескерілген қатынастарға да қолданылады: республикалық маңызы бар қала, астана, арнайы экономикалық аймақтар және мемлекеттік материалдық резерв.
6-бап: Мемлекеттік мүлікті басқару принциптері
Негізгі принциптер
- Заңдылық
- Есеп берушілік және бақылауда болу
- Жариялылық
- Мемлекеттік мүлікті қоғам игілігі үшін тиімді пайдалану
- Бәсекелестікті дамыту үшін жағдай жасау
Оқуға жеңілдетілген түсіндірме
Принциптер мемлекеттік мүліктің қалай басқарылуы керектігін көрсетеді: құқықтық тәртіп сақталып, шешімдер бақылауға ашық болып, ал мүлік қоғамға нақты пайда әкелуі тиіс.
7-бап: Мемлекеттік мүлікті басқару субъектілері
- Мемлекеттік мүліктің түріне қарай басқаруды Қазақстан Республикасы немесе әкімшілік-аумақтық бөлініс жүзеге асырады.
- Қазақстан Республикасының Үкіметі Қазақстан Республикасының атынан мемлекеттік мүлікті басқаруды ұйымдастырады және республикалық мүлікті басқарады.
- Жергілікті атқарушы органдар әкімшілік-аумақтық бөліністің атынан коммуналдық мүлікті басқарады.
8-бап: Мемлекеттік мүлікті басқару тәртібі
Республикалық мүлікті басқару кезінде Үкімет мемлекеттік органдардың өзара іс-қимылын олардың құзыреті шегінде ұйымдастырады. Коммуналдық мүлікті басқару кезінде жергілікті атқарушы органдар дәл осындай үйлестіруді тиісті деңгейде жүзеге асырады.
Республикалық және коммуналдық мүліктің сақталуына бақылауды уәкілетті органдар мен бюджеттік қаржыландырылатын атқарушы органдардың ішкі бақылау қызметтері жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда мемлекеттік қаржылық бақылаудың өзге де органдары да бақылау жүргізе алады.
Мүлікті бекіту нысандары
Мемлекеттік мүлік мемлекеттік заңды тұлғаларға шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығында бекітіліп берілуі мүмкін.
Мемлекеттің қатысуы
Мемлекет акционерлік қоғамдардың, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің және мемлекеттік заңды тұлғалардың құрылтайшысы (акционері, қатысушысы) болуы мүмкін. Өзге ұйымдық-құқықтық нысандағы коммерциялық ұйымдарға қатысуға жол берілмейді.
Коммерциялық емес ұйымдар
Мемлекет коммерциялық емес ұйым болып табылатын мемлекеттік қордың құрылтайшысы бола алады. Мемлекет қатысатын өзге коммерциялық емес ұйымдарды құру және олардың қызметі Қазақстан Республикасының заңдарымен реттеледі.
9-бап: Мүлікті мемлекеттік меншіктің бір түрінен екіншісіне беру
Ұсынылған мәтін бұл бапты толық қамтымайды: бөлімнің басы ғана берілген. Егер 9-баптың толық мәтінін жіберсеңіз, оны да осы форматта өңдеп, құрылымдап беремін.