Көз жеткісіз көне заманда, қарым - қатынас бүгінгідей етек алып жайылмаған кезеңде, талай - талай ұқсас ойлар толғаныс - тебіренулер, тіпті біріне - бірі сырттай ұқсап кететін жеке - жеке сөздер де болған
Кіріспе
Көз жеткісіз көне заманда, қарым-қатынас бүгінгідей кең жайылмаған кезеңде де, талай-талай ұқсас ойлар, толғаныс-тебіренулер, тіпті біріне-бірі сырттай ұқсап кететін жеке сөздер болған. Бірақ соның бәрі бір елде туып, содан бөгде елдерге таралған тәрізді емес.
Ең әуелі осы жайттың басын ашып алайық. Кейде некен-саяқ сырттай ұқсастықты ұшыратсақ-ақ болды: «Иә, мынау жат жұрттың ұғымы, мұны пәленшеден-түгеншеден алып пайдаланған екен…» деп шамалаймыз. Тіпті мұндай долбарлаудың орашолақ үлгілері өткен заманда орыс зерттеушілерінде де кездескен.
Мифологиялық мектеп және күмәнді телулер
Мәселен, орыс филологиясының көрнекті қайраткері Ф.И. Буслаев орыс ауыз әдебиетіндегі кейбір толғауларды көне ертектерден іздеп, бірқатарын ежелгі санскритпен байланыстыра теліген. Бұл бағыт кейін «Мифологиялық мектеп» деп аталды. Алайда Буслаевтың осы сыңаржақ пікірін кезінде атышулы сыншылар Н.Г. Чернышевский мен Н.А. Добролюбов қатты сынап, мансұқ еткен.
Әдеби құбылыстардың сыртқы ұқсастығын ғана негізге алып, оны бірден «алу» немесе «ықпал» деп шешу — ғылыми дәлелдің орнына жорамалға сүйену.
А. Вельтманның «заңдары» және олардың салдары
1858 жылы Н.А. Добролюбов А. Вельтманның «Тарихи халық аңыздарының жинағы» (Свод исторических народных преданий) атты кітабына рецензия жазған. Онда Добролюбов Вельтманның филологиялық тәсілдерін оның өзі ұсынған «тіл заңдарына» тіреп көрсетеді.
- Бір тілден екінші тілге көшкенде әрбір дауысты дыбыс кез келген дыбысқа ауыса береді.
- Әрбір дауыссыз дыбыс та көптеген дауыссыздардың кез келгеніне ауыса салады.
- Сөз ішіндегі дыбыстар, әріптер, тіпті бүтін буын «әдемі естілуі үшін» түсіп қалуы немесе жаңадан қосылып кетуі мүмкін.
- Дауыстылардың дауыссызға айналуы немесе керісінше көшуі ықтимал.
Осы «ережелерге» сүйеніп, Вельтман V ғасырдағы гун қолбасшысы Аттиланы Киевтің ұлы князі, тіпті «орыс халқының патшасы» етіп көрсетуге дейін барады. Оның уәжі мынадай қисынға құрылды: ескі латын тілінде «гун» сөзі huni (хуни) түрінде жазылады, оны Вельтман алдымен chuni (куни), кейін chueni (куени) деп «орыстатып», ақыры «Кыяне», яғни «киевляне» дегенге әкеледі; «киевляне» болса — Киев тұрғындары.
Негізгі мәселе
Егер дыбыстарды қалаған жаққа «ауыстыра беруге», буындарды «түсіріп-қосуға» ерік берілсе, онда кез келген сөзді кез келген сөзге «туыстастыру» оңай. Мұндай әдіс ғылыми дәлелден гөрі еркін жорамалды көбейтеді.
А. Гильфердинг мысалы және Чернышевскийдің жауабы
Осындай «алыстан телудің» бір үлгісі 1853 жылы Санкт-Петербургте шыққан Отечественные записки журналының 7-санында жарияланды. «Славян тілінің санскритпен туыстығы туралы» деген мақаласында ғалым А. Гильфердинг орыс тіліндегі амбар сөзін санскриттің ambarjami (амбариами) сөзінен таратқан. Сондай-ақ якшаться дегенді санскриттің jaksh (якш) сөзімен байланыстырады.
Бұл шұғыл байламға қарсы шығып, Н.Г. Чернышевский нақты уәж келтіреді: амбар (дұрысы — анбар) — түп-төркіні араб сөзі, бізге татар тілі арқылы өткен; мағынасы жағынан қазына, сандық тәрізді кірме сөздермен бір қатарда тұр.
Тіл тарихын түсіндіруде ең сенімді жол — дыбыстық сәйкестікті ғана емес, сөздің таралу арнасын, тарихи байланыстарды және кірме қабаттарды да қоса тексеру.
Ескерту: түпнұсқа мәтінде бірқатар библиографиялық сілтемелер (Чернышевский, Добролюбов еңбектері) келтіріледі; бұл нұсқада олар негізгі ойдың ағынын бұзбау үшін ықшамдалып берілді.