Қаракесек өлеңінде
Мәди Бәпиұлы мұрасы: еркіндік, сағыныш және жалғыздық
Жастайынан ән айтып, домбыра тартып аты шыққан Мәди Бәпиұлы — текті әулеттен тараған, өнер мен сөздің қуатын бір арнаға тоғыстырған дара тұлға. Болашақ әнші-композитордың балалық шағы әсем табиғат аясында өтіп, алғашқы өлеңдерінде туған жердің кеңдігі, даланың тынысы айқын сезіледі.
Мәди шығармаларының өзегінде еркіндікке ұмтылыс, адам жанының терең иірімдері және қазақ халқының көркем салт-дәстүрі жатыр. Кең тынысты, салтанатты, шаттыққа толы әндері күні бүгінге дейін халық жадында сақталуы да осы рухани қуатпен байланысты.
Өмір жолын танытатын өлеңдер
«Қарқаралы» мен «Қаракесек» — ақынның басынан өткен ауыр сындардың көркем шежіресі. Қамауда жүріп елін, жерін сағынған, әділетсіз заманға налыған жанның күйзелісі осы туындыларда терең бедерленеді. Өктем тап өкілдерінің «ұры» деген жаламен елден қуып, өмірін тарылтқан шақта Мәди ішкі сырын ән мен өлеңге айналдырды.
От ауызды, орақ тілді ақынның өткір, әділ, тура сөзі — бір жағынан, беделін асырса, екінші жағынан, оған қарсы күштердің өшін қозғады. Тағдырдың осы шырғалаңы оның әндеріне ащы шындық пен асқақ рух болып сіңді.
«Қарқаралы»: туған жерге сағыныш пен қуғынның зары
«Қарқаралы» әніндегі төмендегі жолдар — туған жерге деген ынтызарлықты әрі қуғын көрген жанның панасыз күйін айқын көрсетеді:
«Саяңнан сайғақ құрлы сая таппай,
Мен бір жан қуғын көрген Арқадағы…»Мұнда ақын өзін сайғақпен салыстырып, «сайғақтай сая таба алмадым» деген ишара арқылы тіршіліктегі тығырықты, еркіндіктің тарылғанын сездіреді.
Жалғыздықтың салмағы
«Мен туған бір атадан жалғыз едім…» деген мазмұндағы ой арқылы ақын жалғыздықты тек тұрмыстық күй емес, тағдырлық жүк ретінде көрсетеді. Бұл — қуғын мен қысым жағдайында күшейген жанның ішкі күйі.
Өкініш пен уақыт ізі
Өлең өрімінде өкініш те сезіледі: жастықтың оты басылып, күш-қуаттың бәсеңдеуі — еркіндік үшін арпалысқан жанның жүрегіндегі мұңды ұлғайтады.
Ақынның кір жуып, кіндік кескен жеріне деген адал махаббаты — туындының ең басты өзегі. Сағыныш жеке сезім ғана емес, туған елдің азаттығына деген аңсармен астасып жатады.
«Қаракесек»: өсек салған жара және оқшаулану
«Қаракесек» өлеңіндегі мына жолдар ақынның ортадан шеттелуін, адам арасын бұзатын өсектің уытын көрсетеді:
«Сұрасаң руымды Қаракесек,
Досымнан дұшпаным көп қылған өсек…»Бұл жерде өсек — жай сөз емес, адамның тағдырына ықпал ететін әлеуметтік күш ретінде беріледі.
Жанға бататын жалғыздық
Ақынның «Науқасым жанға батып жатқан кезде, болмады жан ашитын туысқаным» деген мазмұндағы сөздері — жанашырдың аздығын, мейірімнің кемдігін күйіне жеткізеді. Бұл — жеке адамның қасіреті арқылы тұтас кезеңнің қаталдығын танытатын шынайы психологиялық сурет.
Атқамінер жандайшаптардан бой тасалап, ұзақ уақыт туған жерге ат ізін сала алмауы да — ақынның елден жырақтап, туыс-дос, ауыл-аймақтан оқшауланғанын аңғартады. Дегенмен, өзі халықтан алыстаса да, әні халыққа жақын болды: туындылары ел арасына кең тарап, жұрт жадында өмір сүрді.
Қорытынды
Мәди Бәпиұлының «Қарқаралы» мен «Қаракесек» өлеңдері — еркіндікті аңсаған, әділетсіздікке мойымаған қайсар мінездің айғағы. Бұл туындылардан туған жерге деген іңкәрлік, қуғынның қасіреті, өсектің салған жарасы және жалғыздықтың зілі анық сезіледі.
Ең бастысы — ақын қиындық үстінде де өмірге, еліне, жеріне деген махаббатын жоғалтпай, кейінгі ұрпаққа баға жетпес бай мұра қалдырды. Оның өнегелі ғұмыры мен рухани қайраты — бүгінгі жасқа да үлгі.