ЕМДІК ДЕНЕ ШЫНЫҚТЫРУДЫҢ МІНДЕТТЕРІ

Қантты диабет: анықтамасы және негізгі түрлері

Инсулиннің бездік немесе безден тыс жеткіліксіздігі кезінде қантты диабет (грек. diabetes) дамиды. Бұл — организмде инсулиннің толық немесе салыстырмалы тапшылығынан туындайтын зат алмасудың бұзылыстарымен, сондай-ақ қан тамырларының, жүйкелердің және әртүрлі ағзалар мен тіндердің патологиялық өзгерістерімен сипатталатын ауру.

БДҰ жіктемесі (1981): ең жиі кездесетін 2 түр

І-түрі (инсулинге тәуелді)

Жиі: 25 жасқа дейінгі жастарда және балаларда.
Себебі: инсулиннің бездік жеткіліксіздігі, көбіне толық болмауы.
Өтуі: ауыр, айқын арықтау байқалады.
Қауіп: инсулинсіз тез кетоацидоз дамып, өмірге қауіп төндіреді.

ІІ-түрі (инсулинге тәуелсіз)

Жиі: жасы ұлғайған адамдарда.
Себебі: инсулиннің салыстырмалы жеткіліксіздігі.
Үлесі: диабет жағдайларының шамамен 70%-ы.
Ерекшелік: қанда инсулин аздап төмендеуі мүмкін немесе қалыпты деңгейде болады; семіздік жиі кездеседі; кетоацидоз әдетте дамымайды.
Емдеуде: көп жағдайда дұрыс тамақтану (емдәм) жеткілікті болуы мүмкін.

Этиологиясы: тұқым қуалау және сыртқы факторлар

Қантты диабеттің себептері тұқым қуалайтын және жүре пайда болған ықпалдармен байланысты. Генетикалық бейімділік көбіне бәсең түрде бір немесе бірнеше ген арқылы беріледі, ал аурудың клиникалық көрініс беруі қоршаған ортаның қосымша факторларына тәуелді.

І-түрі диабет: генетика және вирустық триггерлер

Тектік ерекшеліктің маңызы өте жоғары.
Диабетке қатысты гендер тін үйлесімділік HLA кешені локусында иммундық реактивтілік гендерімен қатар орналасуы мүмкін.
Вирустық жұқпалар (қызамық, паротит және т.б.) ұйқы безінің β-жасушаларын тікелей зақымдап, аутоантиденелер түзілуін және сезімтал лимфоциттердің көбеюін қоздыруы ықтимал.

ІІ-түрі диабет: көп факторлық механизм

Тұқым қуалаушылық көптеген гендер арқылы берілуі мүмкін (көп факторлық ауру).
Қауіп факторлары: жеңіл қорытылатын көмірсуларды шамадан тыс тұтыну және гиподинамия.
Бұл факторлар семіздікке әкеліп, инсулинге қажеттілікті арттырады.
Май жасушаларындағы инсулин рецепторларының азаюы және арақашықтығының ұлғаюы инсулинге төзімділікті күшейтеді.
Май тіні өндіретін кейбір заттар (мысалы, кахексин деп сипатталатын факторлар) инсулинге төзімділікті арттыруы мүмкін.
Ұзақ мерзімді «артық жұмыс» нәтижесінде β-жасушалардың функционалдық мүмкіндігі сарқылуы ықтимал.

Екіншілік (сирек) түрлер

БДҰ жіктемесінде сирек кездесетін түрлер де көрсетіледі: гормондық бұзылыстар аясындағы диабет (акромегалия, Иценко—Кушинг ауруы, феохромоцитома), сондай-ақ ұйқы безінің қабынуы, некрозы, резекциядан кейінгі жағдайлар және жүктілер диабеті.

Патогенезі және клиникалық көріністері

Инсулин көптеген алмасу үдерістерін реттейді. Сондықтан оның тапшылығында көмірсу, май, нәруыз, су-тұз алмасулары жан-жақты бұзылады. Ең алдымен көмірсу алмасуы зардап шегіп, гипергликемия дамиды.

Көмірсу алмасуы

Бұлшықетте, май тінінде, миокардта глюкозаның жасуша ішіне өтуі қиындайды.
Жасуша ішінде глюкозаны пайдалану шектеледі; фосфорландыруға қатысатын ферменттердің түзілуі/белсенділігі төмендеуі мүмкін.
Гликоген түзілуі азайып, ыдырауы артады.
Пентозофосфаттық жол әлсіреп, рибоза мен НАДФ·Н₂ түзілуі азаюы ықтимал.
Глюконеогенез күшейеді (аминқышқылдары, глицерин және т.б. есебінен).

Гипергликемияның зақымдаушы әсері

Полиолдар (сорбитол, фруктоза) көп түзіліп, жасушада осмостық қысымды арттырады.
Жасуша ісінуі, электролит алмасуының бұзылысы (калийдің жасушадан шығуы) байқалуы мүмкін.
АТФ, глутатион және нәруыз синтезі төмендеуі ықтимал.
Тамыр қабырғасының құрылымдық компоненттері өзгеріп, ангиопатия қаупі өседі.

Бүйрек зақымдануы (нефропатия)

Гипергликемия және бүйректік қанайналым бұзылыстары әсер етеді.
Шумақ сүзгіштігі мен өткізгіштік жоғарылап, протеинурия дамуы мүмкін.
Уақыт өте шумақтардың беріштенуі (нефросклероз) және сүзілудің төмендеуі байқалады.
Эндотелий медиаторларының теңгерімі өзгеріп, тромбоциттердің белсенуі мен микротромбоз қаупі артады.

Глюкозурия, полиурия және полидипсия

Қандағы глюкоза деңгейі тұрақты жоғарылағанда глюкоза несепке өтіп (глюкозурия), су да бірге көптеп шығарылып, полиурия дамиды. Бұл сусыздануға, қан плазмасының осмостық қысымының артуына және қатты шөлдеуге — полидипсияға әкеледі.

Нәруыз алмасуы

Аминқышқылдарының тіндерге өтуі төмендеп, ыдырауы артады.
Зәрнәсіл (мочевина) түзілуі күшейіп, қан мен несепте деңгейі жоғарылауы мүмкін.
Нәруыз синтезі баяулап, бұлшықет атрофиясы және гипопротеинемия байқалуы ықтимал.
Иммундық жауап әлсіреп, іріңді қабынулар мен кейбір жұқпалар жиірек кездеседі.

Май алмасуы және кетондық денелер

Липолиз күшейіп, қанда май қышқылдары мен глицерин өседі.
Ацетил-КоА шамадан тыс түзіліп, кетондық денелер артады.
Кетоацидоз қаупі, әсіресе І-түрінде, жоғары.
Холестерин түзілуі мен атеросклерозға бейімділік артуы мүмкін.

Су-тұз алмасуы

Қантты диабетте электролиттер алмасуы да бұзылады: калийдің жасуша ішіне тасымалдануы баяулап, кейіннен несеппен көп жоғалуы мүмкін; натрий де несеппен көбірек шығарылады. Глюкоза, кетондық денелер және электролиттердің несеппен артық шығарылуы су жоғалтуды күшейтеді. Ауыр жағдайларда тәуліктік диурез 8–10 литрге дейін жетуі ықтимал.

Жедел асқынулар: диабеттік кетоацидоз және гиперосмостық кома

Диабеттік кетоацидоз

Кетоацидоз көбіне инсулиннің толық тапшылығы кезінде дамиды. Ол газдық емес ацидозбен, рН төмендеуімен, гипервентиляциямен, гиперкетонемиямен және кетонуриямен сипатталады. Кетон қышқылдары натрий, калий және аммоний катиондарымен байланысып шығарылатындықтан, сусыздану, айналымдағы қан көлемінің азаюы, артериялық қысымның төмендеуі және бүйрек сүзгіштігінің әлсіреуі күшейеді.

Клиникалық белгілер

жүрек айну, құсу;
сирек әрі терең Куссмауль тынысы;
естің бұзылысы, қан қысымының күрт төмендеуі, коллапс;
қанда глюкоза көбіне 25 ммоль/л-ден жоғары, рН төмен;
несепте глюкоза мен кетондық денелердің артуы.

Емдеу тактикасы сусыздануды, гипергликемияны және ацидозды түзетуге бағытталады: физиологиялық ерітінділер, инсулин және қажет жағдайда гидрокарбонат немесе лактат ерітінділері енгізіледі. Кейбір орталықтарда β-жасушаларды (немесе ұйқы безі тінін) трансплантациялау тәсілдері де қолданылып келеді.

Гипергликемиялық, гиперосмостық (кетонсыз) кома

Бұл түрі көбіне ІІ-түрі диабеті бар жасы үлкен науқастарда дамиды. Негізгі ерекшелігі — ауыр сусыздану және айқын гиперосмолярлық, ал кетондық денелер көтерілмейді, кетоацидоз болмайды.

Айқын көрсеткіштер

қанда глюкоза деңгейі 55 ммоль/л-ден жоғары болуы мүмкін;
тырысулар, селкілдек ұстамалар;
комаға дейін үдейтін ес бұзылыстары;
организмдегі инсулин липолизді тежеуге жетеді, бірақ глюкозаны пайдалануды қамтамасыз ете алмайды.

Емдік дене шынықтыру (ЕДШ): ұғымы, түрлері және міндеттері

Емдік дене шынықтыру — емдік және профилактикалық мақсатта қолданылатын дене жаттығулары. Тек дәрі-дәрмекпен емдеу әрдайым тұрақты нәтиже бермейді: дұрыс еңбек пен демалыс режимін, тиімді тамақтануды, дәрілік емді, ЕДШ мен массажды ұштастырғанда ғана нәтижеге жету ықтималдығы артады.

ЕДШ-тың негізгі түрлері

Таңертеңгі гигиеналық гимнастика (ТТГ): тамаққа дейін, мүмкін болса таза ауада немесе желдетілген бөлмеде 10–15 минут (әдетте 10–12 жаттығу).
ЕДШ кабинетіндегі сабақ (емдік гимнастика): нұсқаушы бақылауымен, 15–45 минут; топтық немесе жеке жүргізіледі.
Өз бетінше жаттығулар: негізгі процедураға қосымша; күні бойы 2–10 рет, әр жолы 1–3 жаттығудан; алдын ала нұсқау алғаннан кейін орындалады.
Терренкур: арнайы маршрутпен жаяу жүру, бірқалыпты аяң, кейде тауға көтерілу; жиі санаторий-курортта жүрек-қан тамыр жүйесін жаттықтыру үшін.
Спорттық жаттығулар: шаңғы, коньки, жүзу, қайық есу, велосипед.
Жеңіл дене еңбегі: бау-бақша жұмыстары, қар күреу және т.б.
Серуен және экскурсия: режимнің белсенділігін арттыруға қолданылады; арнайы ұйымдастыруды көп қажет етпейді.

Қантты диабет кезіндегі ЕДШ қағидалары

ЕДШ диабеттің негізгі фазасынан (үшінші саты) басқа кезеңдерінде қолданылуы мүмкін; ең тиімдісі — бастапқы кезеңдер.
Жаттығулар жағдайды жеңілдетіп, қимылдың «тұйықталуын» азайтады, жүріс-тұрысты ширатады, бас айналу мен ауырлық сезімін бәсеңдетеді.
Кей науқастарда қан қысымының төмендеуі байқалуы мүмкін.
Комплекске қол-аяқ пен кеудеге арналған жаттығулармен қатар, тыныс алу жаттығулары міндетті түрде енгізіледі.
Орындау ырғағы — бірқалыпты, жай; бастапқы қалып көбіне отырған немесе жатқан күй.
Ұзақтығы әдетте 10–25 минут; басты еңкейтуге байланысты және күшті көп қажет ететін жаттығулар ұсынылмайды.

Таңертеңгі гигиеналық гимнастикаға үлгі кешен

Төмендегі жаттығуларды баяу, тынысты қинамай орындаған дұрыс. Демді көбіне мұрынмен алып, ауыздан жай шығару ұсынылады.

Қолды екі жаққа жазу: қолды жайып дем алыңыз, қолды төмен түсіріп дем шығарыңыз. 2–3 рет.
Аяқ ұшымен және өкшемен тұру: аяқ ұшына тұрып саусақты жұмыңыз, өкшемен тұрып саусақты жазыңыз. 6–8 рет, тыныс еркін.
Иықты құшақтау: тік тұрып, қолды айқастыра иықтан ұстаңыз. Қолды жазып дем алыңыз, бастапқы қалыпқа келіп дем шығарыңыз. 3–4 рет.
Отыру және тізені құшақтау: тік тұрып, қолды иыққа қойыңыз. Аяқ ұшына тұрып шынтақты көтеріп дем алыңыз. Отырып, тізені құшақтап дем шығарыңыз. 4–6 рет.
Бүйірге бұрылу: тік тұрып, қолды белге қойыңыз. Оңға-солға кезекпен бұрылыңыз. 6–8 рет, тыныс еркін.
Қолды жазу және аяқты жанға созу: қолды жазып, оң аяқты жанға созып дем алыңыз; бастапқы қалыпқа келіп дем шығарыңыз. Екі жаққа 3–4 реттен.
Құрсақтық тыныс: шалқадан жатып, тізені бүгіңіз. Қолды кіндік тұсынан төмен айқастырыңыз. Ішке ауаны толтыра 3–6 рет тыныстаңыз; дем шығарғанда ішті қолмен жеңіл басыңыз. Ішті шамадан тыс томпайтып жібермеңіз, басты сәл көтеріңіз.
Тізені кеудеге тарту: шалқадан жатып, қолды екі жаққа жазыңыз, дем алыңыз. Тізені бүгіп қолмен құшақтап кеудеге тартып дем шығарыңыз. Екі аяқпен кезек 3–4 рет.
«Велосипед» қимылы: шалқадан жатып, велосипед тепкендей 6–8 рет алға-артқа қимыл жасаңыз. Тыныс еркін.
Алға еңкею және отырып-тұру: төсекте отырып алға ұмтылып, қолды аяқ ұшына жеткізіңіз. Кейін шалқадан жатып, қолды жоғары көтеріп дем алыңыз; қолды тірек етпей отырып дем шығарыңыз. Қажет болса қолды тіреп отыруға болады.
1-жаттығуды қайталау: кешен соңында алғашқы жаттығуды қайта орындаңыз.