Қазақша рефераттар

Комбинирленген оралды контрацепциялар

Практикалық сабаққа әдістемелік нұсқау

Комбинирленген оралды контрацептивтер (КОК): механизм, артықшылық, қауіптер және қолдану қағидалары

Мақсаты

Комбинирленген оралды контрацептивтердің әсер ету механизмін, кері әсерлерін, контрацепциялық емес әсерлерін, қауіпті белгілерін, қолдануға көрсеткіштері мен қарсы көрсеткіштерін меңгеру.

Оқыту міндеттері

  • КОК-тың әсер ету механизмін білу.
  • Артықшылықтары, кемшіліктері және контрацепциялық емес әсерлерін түсіндіру.
  • Қолдану ережесін пациентке түсіндіре алу.
  • Қауіпті белгілерін, кері әсерлерін және қарсы көрсеткіштерін білу.

Әсер ету механизмі

Комбинирленген оралды контрацептивтер — құрамында эстроген және гестаген бар таблеткалар. Гормондар репродуктивті жүйеге тікелей және жанама әсер етеді.

Негізгі контрацептивтік әсер

  • ФСГ және ЛГ синтезін тежейді.
  • Овуляцияны блоктайды.

Қосымша әсерлер

  • Цервикалды шырышты қоюландырып, сперматозоидтың өтуін қиындатады.
  • Жатыр түтікшелерінің перистальтикасын төмендетеді.
  • Эндометрийде регрессивті өзгерістер (атрофияға дейін) туғызып, имплантацияға кедергі жасайды.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Артықшылықтары

  • Жоғары тиімділік және жылдам контрацептивтік әсер.
  • Қайтымды әдіс (фертилділік қалпына келеді).
  • Пайдалануы ыңғайлы: жыныстық қатынасқа кедергі келтірмейді, серіктестің қатысуын талап етпейді.
  • Жүктіліктен қорқу деңгейін төмендетеді, жоспарлауды жеңілдетеді.
  • Уақыт үнемдейді және репродуктивті бақылауды күшейтеді.

Кемшіліктері

  • Күн сайын қабылдауды талап етеді.
  • Қабылдауды өткізіп алу/қателесу ықтималдығы бар.
  • Жыныстық жолмен берілетін инфекциялардан қорғамайды.
  • Сирек жағдайда асқынулар дамуы мүмкін.
  • Кейбір дәрілермен бірге қабылдағанда тиімділігі төмендеуі мүмкін.

Контрацепциялық емес әсерлері

КОК тек жүктіліктен сақтандырумен шектелмейді: бірқатар клиникалық тұрғыдан маңызды қосымша әсерлері бар.

Онкологиялық қауіптің төмендеуі

  • Аналық без обыры қаупі 45–50% төмендейді.
  • Эндометрий обыры қаупі 50–60% төмендейді.
  • Сүт бездерінің қатерсіз ісіктері қаупі 50–75% төмендейді.

Гинекологиялық және жалпы әсерлер

  • Жатыр миомасының өсуін тежеуі мүмкін (соңғы 5 жылдық қабылдауда).
  • Кіші жамбас қабыну ауруларының даму қаупі 50–70% төмендеуі мүмкін.
  • Жатырдан тыс жүктілік жиілігін төмендетеді.
  • Ретенциялық аналық без кисталарының жиілігін 90% дейін төмендетуі мүмкін.
  • Пременструалдық синдром және дисменорея симптомдарын азайтады.
  • Постменопаузалық остеопороз қаупін төмендетуі мүмкін.
  • Қан жоғалтудың азаюы арқылы анемия қаупін төмендетеді.

Тері және гормонға тәуелді жағдайлар

  • Акне, себорея, гирсутизм кезінде емдік әсер көрсетуі мүмкін (әсіресе III буын КОК).
  • Эндометриозда симптомдық ем ретінде қолданылуы мүмкін.
  • Жатыр мойны эктопиясында репарацияны ынталандыруы ықтимал.

Қосымша ықтимал пайдалар

  • Бедеуліктің кейбір түрлерінде «ребаунд-эффект» арқылы фертилділік артуы мүмкін.
  • Асқазан және он екі елі ішек ойық жарасы, ревматоидты артрит кезінде оң әсері болуы мүмкін (жекелей бағалау қажет).

Кері әсерлері және сирек асқынулар

Эстрогенге байланысты әсерлер

Артық әсері

  • Бас ауруы, бас айналу.
  • Артериялық қысымның жоғарылауы.
  • Жүрек айну, құсу.
  • Мастодиния.
  • Хлоазма.
  • Варикоздың нашарлауы.
  • Контакт линзаны көтере алмау.
  • Дене салмағының артуы.

Жетіспеушілік әсері

  • Бас ауруы.
  • Депрессия, ашуланшақтық.
  • Сүт бездерінің кішіреюі.
  • Либидоның төмендеуі.
  • Қынаптың құрғауы.
  • Етеккір аралық қан бөлінісі.
  • Етеккірдің азаюы.

Гестагенге байланысты әсерлер

Артық әсері

  • Бас ауруы.
  • Депрессия, шаршағыштық.
  • Акне.
  • Либидоның төмендеуі.
  • Қынаптың құрғауы.
  • Варикоз симптомдарының күшеюі.
  • Дене салмағының артуы.

Жетіспеушілік әсері

  • Етеккірдің көп келуі.
  • Циклдің екінші жартысында қан бөлінісі.
  • Аменорея (етеккірдің болмауы).

Сирек, бірақ маңызды асқынулар

КОК қабылдау кезінде асқынулар сирек кездеседі. Ең маңыздысы — тромбоз және тромбоэмболия (терең вена тромбозы, өкпе артериясының тромбоэмболиясы).

Қолдануға көрсеткіштері және қарсы көрсеткіштері

Абсолютті қарсы көрсеткіштер

  • Гормонға тәуелді қатерлі ісіктер (жыныс мүшелері, сүт безі).
  • Бауыр және/немесе бүйрек қызметінің айқын бұзылысы.
  • Бауыр ісігі.
  • Жүктілік.
  • Ауыр жүрек-қантамыр аурулары және ми қанайналымының тамырлық аурулары.
  • Себепсіз жыныс жолдарынан қан кету.
  • Ауыр артериялық гипертензия (≥ 180/110 мм сын.бағ.).
  • Ошақтық неврологиялық симптомдары бар мигрень.
  • Жедел терең вена тромбозы немесе тромбоэмболия.
  • Ұзақ иммобилизация.
  • Операцияға дейін 4 апта бұрын және операциядан кейін 2 апта ішінде қабылдау (тромбоз қаупі).
  • 35 жастан кейін темекі шегу.
  • Тамырлық асқынуы бар қант диабеті.
  • Семіздік III–IV дәрежесі.
  • Лактация (эстроген емшек сүтіне өтуі мүмкін).

Қауіпті белгілер: қашан КОК-ты шұғыл тоқтату керек

Шұғыл назар аудартатын симптомдар

  • Кенеттен пайда болған қатты бас ауруы.
  • Көрудің нашарлауы, координацияның немесе сөйлеудің бұзылысы.
  • Аяқ-қолдағы сезімталдықтың төмендеуі.
  • Кеудедегі жедел ауырсыну, ентігу, қан түкіру.
  • Іштегі жедел ауырсыну.
  • Аяқтағы ауырсыну (әсіресе бір жақты, ісінуімен).
  • Қан қысымының айқын жоғарылауы.
  • Қышыну, сарғаю.
  • Тері бөртпесі.

Бұл белгілер пайда болса, гормоналды контрацепцияны дереу тоқтатып, медициналық көмекке жүгіну қажет.

Білім беру және оқыту әдістері

  • Кіші топтарда жұмыс.
  • Дискуссиялар.
  • Оқулықтармен жұмыс.
  • Жағдайлық есептерді шешу.
  • Оқытушымен кеңесу (сұрақтар бойынша).
  • Тестілеу.
  • Рөлдік ойындар.
  • Фантомдар мен муляждарда дағдыларды үйрену.
  • TBL (командалық бағытпен оқыту).

Әдебиеттер

Орыс тілінде (негізгі)

  1. Руководство по акушерству и гинекологии: учебное пособие (пер. с англ.). Под ред. Э.К. Айламазяна. 4-е изд. М., 2009. 650 с.
  2. Гинекология: учебник. Под ред. Г.М. Савельевой, В.Г. Бреусенко. 3-е изд. М., 2008. 432 с.
  3. Свод практических рекомендаций по применению средств контрацепции. ВОЗ, 2005.
  4. Карол В. Гормональная контрацепция. Под ред. Шамбаха Х. М., 1988.
  5. Гинекология. Национальное руководство. Под ред. В.И. Кулакова, Г.М. Савельевой, И.Б. Манухина. М., 2009.

Орыс тілінде (қосымша)

  1. Сметник В.П., Тумилович Л.Г. Неоперативная гинекология. 3-е изд., стереотип. М.: Медицинское информационное агентство, 2002.
  2. Дуда В.И. Гинекология. 2002.

Қазақ тілінде (негізгі)

  1. Раисова А.Т. Акушерия және гинекология. АсемСистем, 2006.

Бақылау: жағдайлық есеп

Клиникалық жағдай

Татьяна, 26 жаста. Етеккір алдында ауырсыну, етеккірдің көп келуі, әлсіздік, тез шаршағыштық, қозғыштық және теріде бөртпенің пайда болуына шағымданады.

Етеккірі 13 жастан басталған, тез реттелген. Циклі: әр 30 күн сайын, 5 күн, ауырсынумен, қан кетуі көп. Акушерлік анамнезі: 2 жүктілік, 1 босану, 1 медициналық аборт.

Сұрақ: тексеру жоспары қандай және қандай ем ұсынасыз?

Тест сұрақтары

Жауап кілті төменде берілген

1. Гормоналды контрацепцияның әсер ету механизмі қандай?

  • A. Овуляцияны төмендету, шырышты қоюлату, эндометрийдегі өзгерістер, имплантацияға кедергі жасау.
  • B. Сперматозоидтың белсенділігі мен өмір сүру ұзақтығын төмендету.
  • C. Спермицидтік әсер, аналық жасушаның өмір сүру мерзімін қысқарту.
  • D. Аналық жасушаның жатыр түтікшесі арқылы өтуін тежеу.
  • E. Гонадотропин-рилизинг-гормон секрециясын арттыру, ФСГ және ЛГ белсендіру.

2. КОК қай уақытта тағайындалады?

  • A. Етеккір ортасында.
  • B. Етеккір тоқтаған соң.
  • C. Етеккірдің 1 күні.
  • D. Етеккір соңында.
  • E. Циклдің кез келген күнінде.

3. КОК артықшылықтарына жатады:

  • A. Қайтымсыз үрдіс.
  • B. Жыныс серіктесінің қатысуынсыз, жыныстық қатынасқа әсер етпейді.
  • C. Басқа препарат қолданғанда әсері төмендейді.
  • D. Дене салмағы артады.
  • E. Жатырдан тыс жүктіліктің жиілігін арттырады.

4. Келесі жағдайлар дамыса не істеу керек?

Қатты бас ауруы, көрудің төмендеуі, кеудедегі ауырсыну, ентігу, іштің жедел ауыруы, қан қысымының жоғарылауы.

  • A. Төмен дозалы КОК-қа ауыстыру.
  • B. Жоғары дозалы КОК-қа ауыстыру.
  • C. Таза гестагенді контрацепцияға көшу.
  • D. Оралды контрацепцияны жатырішілік гормоналды контрацепцияға ауыстыру.
  • E. Гормоналды контрацепцияны шұғыл тоқтату.

5. КОК қарсы көрсеткіші, мынадан басқа:

  • A. Бауыр және бүйрек қызметінің айқын төмендеуі.
  • B. Жедел терең венаның тромбозы және тромбоэмболия.
  • C. 35 жас және темекі шегу.
  • D. Жедел инфекциялық үрдіс.
  • E. Лактация.

6. Комбинирленген эстроген-гестагенді препарат қайсы?

  • A. Депо-Провера.
  • B. Норплант.
  • C. Норколут.
  • D. Кломифен.
  • E. Марвелон.

7. Комбинирленген эстроген-гестагенді препараттардың контрацептивтік эффекті не арқылы болады?

  • A. Аборттық әсер.
  • B. Сары дененің бұзылуы.
  • C. Барлығы дұрыс.
  • D. Барлығы дұрыс емес.

8. Комбинирленген оралды контрацептивтерді қарсы көрсету:

  • A. Бауыр қызметінің бұзылысы.
  • B. Эпилепсия.
  • C. Тромбофлебитикалық синдром.
  • D. Семіздік III–IV дәрежесі.
  • E. Барлығы дұрыс.

9. Комбинирленген эстроген-гестагенді препарат қайсы?

  • A. Депо-Провера.
  • B. Норплант.
  • C. Норколут.
  • D. Кломифен.
  • E. Тризистон.

10. Комбинирленген оралды контрацептивтерді қарсы көрсету (бәрі дұрыс), біреуінен басқа:

  • A. Бауыр қызметінің бұзылысы.
  • B. Эпилепсия.
  • C. Семіздік I дәрежесі.
  • D. Тромбофлебитикалық синдром.
  • E. Семіздік III–IV дәрежесі.

11. Овуляцияны болдырмайтын әдіс:

  • A. ЖІС.
  • B. Әйелдер стерилизациясы.
  • C. Абстиненция.
  • D. Гормоналды контрацептивтер.
  • E. Спермицидтер.

12. Комбинирленген эстроген-гестагенді препарат қайсы?

  • A. Депо-Провера.
  • B. Норплант.
  • C. Норколут.
  • D. Кломифен.
  • E. Тризистон.

13. Комбинирленген оралды контрацептивтерді қарсы көрсету:

  • A. Бауыр қызметінің бұзылысы.
  • B. Эпилепсия.
  • C. Тромбофлебитикалық синдром.
  • D. Семіздік III–IV дәрежесі.
  • E. Барлығы дұрыс.

14. Гормоналды контрацептивті таңдаудың параметрлері (біреуінен басқа):

  • A. Әйелдің жасы.
  • B. Серіктестің жасы.
  • C. Экстрагениталды аурулардың болуы.
  • D. Жыныс жүйесінің жағдайы.
  • E. Гормоналды фон.

15. Комбинирленген эстроген-гестагенді препараттардың контрацептивтік эффекті келесі механизмдердің бәрі арқылы болады, басқадан:

  • A. Овуляцияны тоқтату.
  • B. Эндометрийге бластоцистаның имплантациясының бұзылуы.
  • C. Сары дененің қызметінің бұзылуы.
  • D. Жатыр түтікшелерінің перистальтикасы және жатыр жиырылуы белсенділігінің өзгеруі.
  • E. Қандағы эстроген деңгейінің жоғарылауы.

16. Овуляцияны болдырмайтын әдіс:

  • A. ЖІС.
  • B. Әйелдер стерилизациясы.
  • C. Абстиненция.
  • D. Гормоналды контрацептивтер.
  • E. Спермицидтер.

17. КОК қолдану кезіндегі «жаңа әсерлер»:

  • A. Бастың қатты ауыруы.
  • B. Диарея.
  • C. Арықтау.
  • D. Жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну.
  • E. Артериялық қысымның төмендеуі.

18. Гормоналды контрацептивтерге бәрі жатады, тек мынадан басқа:

  • A. Комбинирленген оралды контрацептивтер.
  • B. Гестагенді контрацептивтер.
  • C. Мысы бар жатырішілік жүйе.
  • D. Гормонқұрамды жатырішілік жүйе.
  • E. Мини-пили.

19. Комбинирленген эстроген-гестагенді препарат қайсы?

  • A. Депо-Провера.
  • B. Норплант.
  • C. Линдинет.
  • D. Норколут.
  • E. Кломифен.

20. Комбинирленген оралды контрацептивтерді қарсы көрсету (бәрі дұрыс), біреуінен басқа:

  • A. Бауыр қызметінің бұзылысы.
  • B. Эпилепсия.
  • C. Тромбофлебитикалық синдром.
  • D. Созылмалы бронхит.
  • E. Семіздік III–IV дәрежесі.

Дұрыс жауаптар

1 — A
2 — C
3 — B
4 — E
5 — D
6 — E
7 — A
8 — E
9 — E
10 — C
11 — D
12 — E
13 — E
14 — B
15 — E
16 — D
17 — A
18 — C
19 — C
20 — D

Ескерту

Бұл материал оқу мақсатында берілген. КОК тағайындау және бақылау клиникалық жағдайға сәйкес дәрігердің бағалауымен жүргізіледі.