Сақтар қоғамы
Тас ғасыры: алғашқы құралдардан алғашқы қауымға дейін
Тас ғасыры — адамзат тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Бұл дәуірде алғашқы адамдар тасты еңбек құралы әрі қару ретінде пайдаланды. Сондықтан да бұл уақыт тас ғасыры деп аталады.
Тас ғасыры үш ірі кезеңнен тұрады: палеолит (ерте тас ғасыры), мезолит (орта тас ғасыры) және неолит (жаңа тас ғасыры). Терминдер грек тілінен шыққан: «литос» — тас, «палео» — ежелгі, «нео» — жаңа.
Тас құралдарының негізгі түрлері
- шапқылар
- қырғыштар
- үшкір тастар
- пышақтар
Ауыр салмақты, тік бұрышты, ұсақ шақпақ тастар ең ежелгі еңбек құралдарына жатады. Мұндай олжалар Қаратаудан табылған.
Палеолит: ең көне технологиялар және алғашқы мәдениеттер
Төменгі палеолит және «малта тас мәдениеті»
Төменгі палеолитте адам тасты өңдеу үшін екінші тасты пайдаланып, бірін-біріне соғып сындырған. Өзеннің малта тастарын қолдануға негізделген бұл әдіс «малта тас мәдениеті» деп аталады.
Бұл бағытты зерттеген археолог Халел Алпысбаевтың еңбегі: «Памятники нижнего палеолита Южнего Казахстана» (Алматы, 1979).
Ашель кезеңі: тұрақтар мен құралдар
Бөріқазған мен Тәңірқазғаннан табылған құралдар ашельдік кезеңге жатады. Негізгі олжалар: шапқылар, ауыр тас сынықтар, нуклеустар.
Ашель уақытының ескерткіштері Орталық Қазақстанда — Құдайкөл, Жаманайбат, Обалысай; Батыс Қазақстанда, Маңғыстауда — Шақпақата, Сарытас тұрақтарынан белгілі.
Мустье және соңғы палеолит: дүниетанымның кеңеюі
Мустье кезеңінде тас өңдеудің жаңа техникасы қалыптасты. Оңтүстік Қазақстанда бұл кезең Ш. Уәлиханов атындағы тұрақпен байланыстырылады. Аңшылықта бизон мен жылқы маңызды орын алды.
Қазақстанның ежелгі тұрғындары эволюциялық даму тұрғысынан Homo sapiens (саналы адам) деңгейіне сәйкес келеді. Соңғы палеолит шамамен б.з.б. 40–35 мыңжылдықтарда аяқталады: адамдар кең аумаққа тарады, рулық қатынастар қалыптасты, дүниетаным өсті, өнер пайда болды (жартастағы жануарлар бейнелері), о дүниеге сенім күшейді.
Мезолит: садақ пен жебенің дәуірі
Мезолит Қазақстанда салыстырмалы түрде аз зерттелген. Негізгі археологиялық жұмыстар 1980–1990 жылдары Батыс және Оңтүстік Қазақстанда жүргізілді.
Негізгі жаңалықтар
- Садақ пен жебе кең тарады.
- Тұрақтар көбіне өзен-көлдерге жақын орналасты.
Белгілі мезолит тұрақтары
- Қарағанды: Әлімбек
- Көкшетау: Виноградовка
- Қостанай маңы: Дачная
- Маңғыстау: Қызылсу және т.б.
Неолит: өндіруші шаруашылықтың басталуы
Жаңа тас ғасыры — неолит — шамамен б.з.б. VII мыңжылдықтың басынан б.з.б. II мыңжылдықтың басына дейін созылады.
Неолиттің басты белгілері
Тегістеу, бұрғылау сияқты технологиялар пайда болды.
Табиғаттың дайын өнімдерін тұтынудан өндіруші шаруашылыққа көшу: мал шаруашылығы мен егіншілік қалыптасты.
Қыш құмыра жасау, жіп иіру мен тоқу кеңіді.
Орналасуына қарай: бұлақтық, өзендік, көлдік, үңгірлік. Ең кең тарағаны — бұлақтық тұрақтар.
Қазақстанда 600-ден астам неолиттік және энеолиттік ескерткіш белгілі.
Неолит ескерткіштері
- Солтүстік Қазақстан, Есіл өңірі: Атбасар мәдениеті
- Торғай үстірті: Маханжар мәдениеті
- Оңтүстік Қазақстан: Қараүңгір үңгірі
Батыс өңірі (Атырау, Маңғыстау)
- Атырау: Шатпакөл, Құлсары 1–5
- Маңғыстау: Бозащы түбегі (Шебір), Түйесу (Сенек 1, 4)
Энеолит: мыс құралдар және Ботай феномені
Энеолит — адамдар өміріне мыс құралдар енген өтпелі дәуір.
Ботай мәдениеті
Ботай мәдениеті (Көкшетау өңірі, Ботай қонысы) шамамен б.з.б. III–II мыңжылдықтарға жатады. Зерттеуші — В. В. Зайберт («Энеолит Урало-Иртышского междуречья», Петропавл, 1993).
- 158 тұрғын үй орны анықталған
- сазбалшық және сүйектен жасалған бұйымдар, әшекейлер табылған
- 70 000 жылқы сүйегі табылған
Маңғыстаудағы елеулі тұрақтар
Маңғыстауда ең елеулі тұрақтардың бірі Бозащыда, Шебірде анықталған. Олжалар қатарында шақпақ тас, керамика, ұсақ металл заттар, біз бар.
Осы кезеңде жылжымалы мал шаруашылығы белгілері күшейе бастайды.
Қола дәуірі: Андронов әлемі және өндірістің өрлеуі
Б.з.б. II мыңжылдықтың алғашқы ширегі аяқталғанда Волга мен Алтай аралығында мал шаруашылығымен айналысқан қауымдар қола құюды меңгерді. Қола — мыс пен қалайының қорытпасы.
Андронов мәдениетінің ашылуы және таралуы
Оңтүстік Сібірдегі Ачинск маңындағы Андроново селосынан қола дәуірі ескерткіштері алғаш анықталып, 1913 жылы Б. В. Грязнов тарапынан сипатталды. 1927 жылы М. П. Грязнов Батыс Қазақстаннан да ұқсас қорымды тапты. Андронов ескерткіштері Қазақстан, Орта Азия және Сібір аумақтарынан кең таралған.
Батыс Қазақстанда Андронов мәдениетімен қатар қима мәдениеті де кездеседі. Оның ерекшелігі — мәйітті қиылған ағаш арасына орналастыру дәстүрі.
Кезеңдері
- ерте қола: б.з.б. XVIII–XVI ғғ.
- орта қола: б.з.б. XV–XII ғғ.
- кейінгі қола: б.з.б. XII–VIII ғғ.
Жалпы хронология: б.з.б. XVII–IX ғасырлар.
Орталық Қазақстан: Нұра, Атасу, Беғазы-Дәндібай
Бұл өңірден көптеген қоныстар, қорымдар, көне рудниктер, құрбандық орындары және петроглифтер табылған. Ерекшелігі — мазар құрылысының күрделілігі және тас өңдеуге негізделген құрылыс техникасының жетілуі.
Кремация (мәйітті өртеу) басым. Керамикада өрнек көбіне жоғарғы бөлігінде.
Жер игеру кеңейді, тау-кен жұмыстары күрт артты. Мәйітті бір жамбасына бүктеп қою жиіледі.
Мәйітті шалқасынан жатқызып қою; тас қабырғалы тұрғын үйлер кең тарады (мысалы, Ақсу-Аюлы-2).
Солтүстік, Батыс және Оңтүстік өңірлер
Солтүстік және Батыс Қазақстанда Алексеев қонысы мен Тасты-бұтақ қорымы белгілі. Челябинск пен Қостанай шекарасындағы Арқайым — ежелгі қалалар үлгісі.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда Таңбалы, Қаратау сияқты тастағы суреттер, Таутары қорымы және Сырдарияның төменгі ағысындағы Арал өңірінен Тегіскен кесенелері ашылды.
Шаруашылық: егіншілік, мал және жайлаулық тәсіл
Андроновшылар қоныстарын дала өзендері бойына орналастырып, егіншілік пен бау-бақша өсірген. Қоныстардан дәнүккіш, келсап, орақ, тас кетпен сияқты құралдар жиі табылады. Тары ботқасы күйген құмыралар да кездеседі.
Мал өсіру маңызды рөл атқарды: негізгісі — қой, сиыр, жылқы. Сүт тағамдары (сүзбе, ірімшік) кең қолданылды, ет көбіне мейрамдарда және құрбандық рәсімдерінде пайдаланылды. Жайылым тозуына байланысты жайлаулық тәсіл қалыптасып, көктем-жазда мал алыс жайылымға айдалды.
Кен өндірісі, қолөнер және тұрмыс
Кен өндіру шамамен бұдан үш мың жыл бұрын-ақ өрістеді. Жезқазған өңірінде осы кезеңде кен қазу басталған. Ежелгі кеншілер тотықтандыру, қайлалау және отпен өндіру тәсілдерін меңгерген.
Ыдыс-аяқты көбіне отбасы өзі жасады: әйелдер сазбалшық дайындап, ыдыстарды ошақта немесе таспен қоршалған шұңқырда күйдірді. Керамика геометриялық өрнектермен әсемделді. Үй кәсібінде жіп иіру, тоқу, тері өңдеу, киім әшекейлеу дамыды; ұршық пен тоқыма станогы қолданылды.
Қоғам және әдет-ғұрып
Қауымдар үлкен үйлерде отбасылық бірлестік ретінде өмір сүріп, шаруаны бірге атқарған. Қорымдар мен жерлеу рәсімдеріндегі айырмашылықтар қоғамның біртекті болмағанын аңғартады: байлар мен текті адамдар ерекше мазарларға жерленген. Әлеуметтік жіктер қатарында жауынгерлер, көсемдер, абыздар болған.
Дін, құрбандық және петроглифтер
Мәйіттің басын батысқа не оңтүстік-батысқа қаратып қою — о дүниемен байланыстыратын құдіретке бағыттау деген түсінікпен ұштасады. Мәйітті бүктеп жерлеумен қатар, өртеу де кездеседі (отқа табыну белгілері).
Қола дәуірінің тастағы суреттері (петроглифтер) жануарларды, күн бейнелі адамдарды, соғыс арбаларын, шайқас көріністерін бейнелейді. Қазақстанда олар Таңбалы, Ешкіөлмес, Қаратау, Маймақ, Тарбағатай, Бөкентаудан табылған.
Темір дәуірі: сақ одақтары және ерте мемлекеттік құрылымдар
Б.з.б. I мыңжылдықта Қазақстан мен Орта Азияда сақ тайпалары темірден бұйым жасауды меңгеріп, қуатты тайпалық одақтар құрды. Одақ құрамында массагеттер, исседондар, аландар, каспийлер, сарматтар болған. Гректер оларды жалпы скифтер деп атады.
Сақтар туралы деректерді Геродот («Тарих»), Страбон («География») жазып қалдырған. Парсы патшасы Дарийдің Нақшы-Рустамдағы жазбаларында сақтар үш топқа бөлінеді: парадария, хаомаварга, тиграхауда.
Саяси тарихтың негізгі желілері
- Кир сақ-массагеттерді бағындыруға ұмтылып, жорық барысында қаза табады. Бұл оқиға Томирис туралы аңыздың тууымен байланыстырылады.
- I Дарий (б.з.б. 521–486) жорықтарды жалғастырып, сақтарды уақытша бағындырды.
- Б.з.б. VI ғ. соңы — V ғ. басындағы грек-парсы соғыстарында сақ тайпалары парсылар жағында болды; б.з.б. 490 ж. Марафон шайқасында да осы жағдай байқалады.
- Б.з.б. IV ғ. 30-жылдары Александр Македонский Орта Азияға басып кіріп, Сырдарияға дейін жетеді. «Шеткі Александр» қаласын тұрғызады, бірақ климат пен ауру әсерінен әскер шегінеді. Александр б.з.б. 323 ж. қайтыс болып, империясы ыдырайды.
Археологиялық ескерткіштер: Тасмола мәдениеті
Орталық Қазақстанда б.з.б. VII–III ғғ. жататын Тасмола мәдениеті анықталған (зерттеушілер: Ә. Марғұлан, М. Қадырбаев). Обалардың ерекшелігі — тас «мұрты» бар құрылыстар: үлкен обаға іргелес немесе шығыс жағында кіші оба орналасып, одан шығысқа қарай доға тәрізді ұзын тас жалдар созылады.
Өңірлік шоғырлар
Батыс және Солтүстік Қазақстанда Еділ–Жайық аралығында, Үлкен және Кіші өзен бойларында, Қамыс-Самар көлдері маңында, Елек, Шаған, Ембі жағалауларында қорымдар көп шоғырланған.
Шығыс Қазақстанда Алтай, Шыңғыстау, Тарбағатай бөктерлерінде ірі «патша обалары» кездеседі, әсіресе Шілікті алқабында. Кезеңдері: Мәйемір (б.з.б. VII–VI ғғ.), Берел (б.з.б. V–IV ғғ.), Құлажүргін (б.з.б. III–I ғғ.).
Жетісу: Бесшатыр мен Есік обасы
Жетісу мен оңтүстік өңір — сақ тайпаларының аса ірі мекені: тиграхаудтар Жетісуда, массагеттер Арал өңірі мен Сыр бойында орналасқан. Іле алқабынан Бесшатыр, Есік, Түрген, Кеген, Алексеев обалары табылған. Жетісудағы сақ мәдениеті екі кезеңге бөлінеді: ерте (б.з.б. VIII–VI ғғ.) және кейінгі (б.з.б. V–III ғғ.).
Бесшатыр қорымы
Іле өзенінің оң жағалауындағы Шылбыр маңында орналасқан. 31 обадан тұрады. Үлкен обалардың диаметрі 45–105 м, биіктігі 6–18 м. Уақыты — б.з.б. V ғ.
Есік обасы («Алтын адам»)
Алматыдан шығысқа қарай 50 км жерде. 1969–1970 жж. зерттелген (К. Ақышев, «Курган Иссык», 1973). Диаметрі 60 м, биіктігі 6 м. Бүйір қабірден 18 жас шамасындағы ханзада табылған: алтын әшекейлі киім, қару-жарақ, күміс тостаған (26 таңбалы жазу), биік бас киім және көптеген бұйымдар сақталған. Көбіне б.з.б. VI ғ. мерзімделеді.
Шаруашылық, металлургия және сауда
Сақтар көшпелі мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен де айналысты. Тары, арпа, бидай еккен; суару жүйелері мен қыстау маңы егіндігі маңызды болған. Оңтүстік Сырдария алқабындағы Шірік Рабат, Бәбіш-молла, Баланды қоныстары осыны дәлелдейді.
Металл өндіру мен өңдеу жоғары деңгейге жетті: темір, мыс, қалайы, қорғасын, алтын, күміс өндірілген. Сақ зергерлері қанжар, жебе, сүңгі ұшы, ат әбзелдері, әшекей, айна, қазан, құрбандық ыдыстарын жасаған.
Б.з.б. I мыңжылдықтың орта кезінде дала жолы қалыптасып, Батыс пен Шығысты байланыстырған халықаралық сауда дамыды. Оның бір тармағы Қазақстан аумағы арқылы өтті.
Қоғам, билік және дүниетаным
Деректерге сүйенген болжам бойынша, сақ қоғамында үш әлеуметтік топ айқындалған: жауынгерлер, абыздар, қауымшылдар. Әр топтың дәстүрлі түсі болған: жауынгерлерге — қызыл, абыздарға — ақ, қауымшылдарға — сары мен көк.
Сақтар көк тәңіріне табынған, күн, найзағай, жел-дауыл сияқты табиғат күштерін қасиет тұтқан. Өнерінде аң стилі ерекше орын алды: жануар бейнелері ыдыс-аяққа, киімге, қару-жараққа, әшекейге кең қолданылды.
Үйсіндер: Жетісудағы мемлекеттік белгілер
Б.з.б. III ғасырда Қазақстан аумағындағы тайпаларда мемлекеттіліктің алғашқы белгілері байқалды. Сақтардың этномәдени мұрагерлерінің бірі — үйсіндер. Олар Орталық Азиядан келіп, негізгі қонысын Іле алқабына орнықтырды. Батыста Шу мен Талас арқылы Қаңлылармен шектесіп, солтүстікте Балқашқа дейін жетті. Астанасы — Чигучен («Қызыл алқап») — Ыстықкөл маңына орналасқан.
Үйсіндер туралы негізгі жазба деректерді қытай авторлары қалдырған. Б.з.б. II ғасырда Жетісуға Чжан Цянь бастаған елшілік келіп, үйсін мемлекетін «усунь-го» деп сипаттайды. Деректе 630 мың адам және 188 мың әскер болғаны айтылады. Үйсін билеушісі гуньмо аталған.
Саяси құрылым және халықаралық байланыстар
Б.з.б. 73 жылға дейін үйсін жері үшке бөлінген: шығыс (сол) бөлік, батыс (оң) бөлік және гуньмоға қараған орталық аймақ. Ішкі саяси қақтығыстар болғанымен, үйсіндер Қытайдың Орта Азия, Батыс Азия және Еуропамен сауда байланыстарында маңызды рөл атқарды. Б.з.б. II ғасырда қалыптасқан Ұлы Жібек жолының Жетісу бөлігіне бақылау жасаған күштердің бірі — осы үйсіндер.
Қытай деректерінде үйсіндер туралы мәліметтер б.з. III ғасырына дейін кездеседі.
Археологиялық ескерткіштері
Жетісу өңірінде үйсіндердің обалары, қорымдары, мекенжайлары жақсы зерттелген. Обалардың көпшілігі диаметрі 6–20 м, биіктігі 0,5–1,5 м; үйінділері топырақтан, тас қиыршықтан немесе аралас топырақ-тас қабатынан тұрады.
Қорымдардың кезеңделуі
- Ерте кезең (б.з.б. III–II ғғ.): Қапшағай 3, Өтеген 3, Қызылеспе
- Орта кезең (б.з.б. I ғ. — б.з. I ғ.): Өтеген 1–2, Тайғақ 1, Қарлақ 1, Алтын Емел
- Кейінгі кезең (б.з. II–III ғғ.): Қапшағай 2, Шолақ Жиде 1–2, Гүрқора 2, Қалқан 4
Қорымдардың орналасу үлгісі кезеңіне қарай өзгерген: ерте кезеңде тізбектеле жоспарланса, кейінгі кезеңдерде жүйесіз, ретсіз орналасу жиілейді.