АСАН ҚАЙҒЫ - ДАЛА ДАНЫШПАНЫ
Г.Б. Әбдіқадрова, №47 М.В. Ломоносов атындағы қазақ орта мектебі, Шиелі ауданы, Қызылорда облысы
Табиғат — бүкіл әлем. Адам табиғатта өмір сүреді және онымен тұрақты байланыста болады. Адамның денесі мен рухани дүниесі табиғатпен тікелей сабақтас. Демек, адам — табиғаттың ажырамас бір бөлігі.
Сыр өңірі: тарихтың терең қабаты
Қазақ тарихында Сыр өңірінің орны айрықша. Ежелгі дәуірден бері бұл аймақ сан мың ұрпаққа құтты қоныс, жайлы мекен болғаны мәлім. Осы топырақта қырыққа жуық көне қалалардың жұрты мен жарты әлемді жалғаған Ұлы Жібек жолының ізі жатыр. Сөйлете білсең, әр уыс топырағы, әр бұтасы, әр тасы ғибратты шежіре шертер еді.
Сыр бойы — сырға бай мекен. Мұнда ғасырлар бойы аты алысқа кеткен ірі тұлғалар өмір сүрді; олардың талайы әлі де толық зерттеліп болған жоқ. Сол мұралардың ішіндегі ең көрнектілерінің бірі — Асан Ата мазары.
Асан Ата кесенесі туралы
Кейбір зерттеулерде Асан Қайғының жерленген жері жайлы пікірлер әртүрлі болғанымен, оның мазары Сыр бойында, дәлірек айтқанда Оқшы Ата қорымында екені көрсетіледі. Асан Ата кесенесі 1992 жылы мемлекет қорғауына алынған.
Асан Қайғы: «дала данышпаны» бейнесі
«Дала данышпаны» ретінде танылған Асан Қайғының рухани мұрасы халық жадында сақталған. Асан Қайғы туралы аңыз-әңгімелер мен деректерді жүйелеуге талпыныс жасағандардың бірі — Мұхтар Әуезов. Ол Асанның тарихта болған адам екенін айта келіп, нақты өмірбаянына қатысты деректің аздығын да ескертеді.
Асан Қайғының саяси іс-әрекеті жайлы жазғандардың қатарында Әлкей Марғұлан да бар. Ғалымдар Асан есімінің халық қамын көп ойлағанымен байланысты қалыптасқанын айтады. Кей еңбектерде ол XV–XVI ғасырларда өмір сүрді делінсе, кең тараған пайым бойынша, ол XIV ғасырдың екінші жартысында Еділ бойында дүниеге келген ақын, философ әрі аңыз кейіпкері.
Бағалаулар
- Шоқан Уәлиханов Асан Қайғыны «дала данышпаны» деп атаған.
- Әлкей Марғұлан оны қазақ ұлысын біріктіру ісін көтерген ойшыл ретінде бағалаған.
Мұрасының сипаты
Асан Қайғы — нақыл сөздер мен афоризмдердің, философиялық толғаулардың авторы. Халық санасында оның өмірі ертегіге айналып, бейнесі ұрпақ жадында аңыз арқылы сақталды.
«Қыдырып желмаямен дүние жүзін,
Асанның жұрт біледі айтқан сөзін.
Жатқызбай ойындағы қалың арман,
Атанып Асан Қайғы содан қалған.»
Адам–қоғам–табиғат: мызғымас бірлік
Асан танымындағы дүние көрінісі оның әлеуметтік көзқарасының тереңдігін аңғартады. Ол үшін адам, қоғам, табиғат — бөлінбес тұтастық. Дүниенің жаратылысын Асан Қайғы ақыл күшімен пайымдап, табиғаттың адам өміріне тікелей ықпал ететін фактор екенін ерекше бағалайды.
Ол табиғат пен қоғамды, әлемді және адам арасындағы қатынастарды астастыра отырып, қоғамдық дамудың заңдылықтарына философиялық тұжырым жасайды. Қоршаған дүниені танудағы мақсаты — қастерлі қасиеттерді танып, оларды адам игілігіне жарату.
Түйін
Асанның дүниетанымының өзегінде халыққа жайлы, тыныш өмір сыйлайтын құтты қоныс табу мұраты жатыр. Сондықтан оның толғанысы мен ізденісі «Жерұйық» идеясымен тікелей сабақтас.
«Жерұйық» идеясы: қоныс қана емес, бағдар
Деректерде Асан Қайғы Жәнібек пен Керейдің Әбілқайыр ұлысынан бөлінуіне ашық қарсы болмағанымен, олардың Моғолстанға емес, Жайық пен Жем өзендерінің бойына қоныстануын қалағаны айтылады. Әлкей Марғұлан Асанның Жәнібек пен Керейді ертіп, Моғолстаннан жер алуға барғанын тарихи фактілердің бірі ретінде көрсетеді.
Асан іздеген «Жерұйық» — жай ғана шырайлы қоныс емес. Ол — елді сыртқы жаудан қорғайтын жол, жаңа қоғамның үлгісі, қазақ халқын тарихи сахнада сақтап қалуға бағытталған ұстанымдар жиынтығы. Сол ойларын ол хандармен, сұлтандармен, билермен, әсіресе Жәнібек ханмен араласа жүріп жүзеге асырмақ болған.
Асан аңсаған өмір өлшемі
Ол «сулы-нулы, шөбі шүйгін, құтты қоныс» тауып, елдің мамыражай, еркін өмір сүруін армандады. Аңыздық сипаттағы бейнелеуде бұл мұрат «адам жүзге келмей өлмейтін, қойы екі төлдейтін» береке ретінде сипатталады.
Мұхтар Әуезов Асан жайындағы ең мағыналы әңгіме — оның «Жерұйықты» іздеуі екенін айта отырып, халықтың бақытқа жету мұратын осы идеямен байланыстырған.
Кезу философиясы және қонысқа берілген баға
Аңыздарда Асан Қайғы желмаясына мініп, Қазақстан мен Орта Азияны көп кезген дана ретінде суреттеледі. «Бармаған жері, баспаған тауы жоқ» деуге болатындай. Оның танымдық әрекеті табиғаттағы құбылыстар мен заттардың қасиеттерін аңғарып, олардың адам өміріне пайдалы-зиянды салдарын таразылауға бағытталған.
Жерұйықты іздеу барысында ол жүрген жерінің қоныстық әлеуетіне — жақсысы мен жаманына — баға беріп отырған. Бұл сындар кездейсоқ емес: өз дәуірінің нақты талап-тілегі мен халық қамынан туған пайымдар ретінде қабылданады. Сондықтан Асан сапарын мифтік қиялға ғана теліп, «өтірік аңыз» деңгейіне түсіруге болмайды.
Тарихи себептер туралы
Кей нұсқаларда Асанның Жерұйық іздеуіне түрткі болған жағдай ретінде Жәнібектің тастан сарай салдыруы немесе Астраханды қоршауы айтылады. Асан мұндай әрекеттердің елге қатер төндіруі мүмкін екенін ескертіп, жер дауы мен жау қауіпінен сақтануды көздеген.
Этика, эстетика және табиғаттан тағылым
Асан табиғатқа зер салуды көшпелі өркениетті сақтаудың маңызды шарты ретінде насихаттайды. Табиғат заңдылықтарының адам өміріне қатыстылығын нақты пайымдап, адамгершілік қасиеттер сұлулық пен үйлесімнен нәр алуы тиіс деп ұғады: ізгілік табиғаттағы шынайы әсемдік пен жарасымнан бастау алады.
Көшу-қону үдерісінде кездесетін табиғи қолайсыздықтарды да ол өмір шындығы ретінде бағамдайды: малға да, жалпы тіршілікке де әсер ететін жайттарды байыппен таразылап, қажетті қорытындылар жасап отырған. Табиғаттың биік сұлулығы мен пәктігін қорламай, адамды оны қадірлеуге шақырады.
Асан іліміндегі түйінді ұғымдар
Аққу туралы түсінік
Аққу — сұлулық пен тазалықтың символы. Оны құрметтеу мен қадірлеу — адами парыз. Бұл ұстаным Асанның эстетикалық талғамымен, табиғаттың көркемдігін адам жанының сұлулығымен сабақтастыра білуімен үндеседі.
«Данышпан өз мөлшерін білетін ақыл иесі» деген пікір қанағатшыл, сабырлы Асан болмысына да жарасады. Халықтың табиғатпен күрделі идеялық қатынасынан туған ырымдық үрдістер Асан дүниетанымына әсер етіп, ол сол түсініктерді өз пайымымен қорытып, жаңа деңгейге көтере білген.