Несиенің ақшаларының қажеттілігі мен маңызы
Несиенің тарихи мәні және экономикалық ойдағы орны
Тарихтың қай кезеңінде де несие экономистер мен қоғамдық ойшылдардың назарын аударып келген. Экономика ғылымы қалыптасқан күнінен бастап несиенің табиғаты мен қызметін түсіндіруге ұмтылды. Қазіргі нарық жағдайында бұл қызығушылық одан әрі күшейді: несиелік қатынастар ең жоғары деңгейде рәсімделіп, несие төңірегіндегі теориялық және практикалық сұрақтар тоғысқан түйінге айналды.
Несиенің түп-тамыры тауарлық өндірістің пайда болуымен байланысты. Экономикалық дамудың әр сатысында несие қоғамдық қатынастарды жаңартуға және түрлендіруге ықпал етті: ол өндірушілер арасындағы байланысты нығайтты, мүдделерді тоғыстырды және қоғамдық өндіргіш күштерді қайта бөлудің тиімді тетігі ретінде көрінді. Сондықтан болашақ экономистер үшін несиенің негізін, сондай-ақ бүгінгі жағдайда оны не үшін және қалай пайдалану қажеттігін түсіну аса маңызды.
Несиенің қажеттілігі қайдан туады?
Негізгі ой
Қарама-қайшы пікірлерді түсіну үшін ең алдымен бір сұраққа жауап беру қажет: несие не үшін керек және ол қандай экономикалық қажеттіліктен пайда болады?
Дереккөздерде несиенің экономикадағы рөлі әркелкі түсіндіріледі. Бірқатар экономистер несие төленетін пайыз арқылы «өнімсіз шығынды» арттырып, өндіргіш күштердің дамуын тежейді, нарықтық экономиканың қайшылықтарын күшейтеді және дағдарыстарды жоймай, керісінше тереңдетеді деп санайды. Басқалары, керісінше, несие экономиканың тұрақты әрі үздіксіз дамуына мүмкіндік береді дейді.
Сын көзқарас
- Пайыз төлеу арқылы шығынды көбейтеді.
- Нарықтық қайшылықтарды шиеленістіре алады.
- Дағдарыстарды тереңдетуі мүмкін.
Қолдаушы көзқарас
- Экономикалық өсімнің үздіксіздігін қамтамасыз етеді.
- Уақытша бос қаражатты тиімді қайта бөледі.
- Шаруашылық пен жеке қажеттілікті өтеу уақытын қысқартады.
Ақшадан кейін несиені ойлап табу адамзаттың ірі жаңалығы ретінде жиі аталады. Себебі несие ресурстарды дер кезінде жұмылдыруға мүмкіндік беріп, шаруашылық және жеке қажеттіліктерді өтеудің уақытын қысқартады.
Несиенің пайда болуы: айырбас пен әлеуметтік жіктелу
Несие қатынастары алғашқы қауымдық құрылыстың мүліктік жіктелуі нәтижесінде қалыптаса бастады: бір қауым ішінде бай және кедей отбасылар бөлініп, бірінде артық өнім жинақталса, екіншісі өз мұқтажын өтеу үшін қарыз алуға мәжбүр болды. Осылайша «уақытша беру» және «қайтару» келісімі пайда болды.
Ерте кезеңдегі тараптар
Несие берушілер
Көпестер, саудагерлер, салық жинаушылар, шіркеу иелері және ірі діни орталықтар.
Қарыз алушылар
Ұсақ өндірушілер, құл иеленушілер мен феодалдар, шаруалар және кәсіпкерлер.
Шаруалар мен кәсіпкерлер несиені көбіне ағымдағы тұтыну қажеттілігін өтеу үшін алса, билеуші топтар оны қанаушылық және күш көрсету сипатындағы мақсаттарға жұмсаған жағдайлар да болды. Несиенің бастапқы нышандары қауымдық құрылыстың ыдырауы кезінде көрініп, капиталистік тауарлы өндіріс тұсында дамуының жоғары сатысына жетті.
Несиенің экономикадағы орны: өндірістен емес, айырбастан бастау
Несие — нарықтық экономиканың тірегі және экономикалық дамудың ажырамас элементі. Оны шаруашылық субъектілерімен қатар мемлекет, үкімет және жеке азаматтар да пайдаланады. Несиенің пайда болуын өнім өндіру саласынан емес, олардың айырбас саласынан іздеу орынды: тауар айырбастау — тауардың бір қолдан екінші қолға өтуі, дәл осы сәтте төлемді кейінге қалдыруға байланысты несиелік қатынастар туындайды.
Түйін
Құнның қозғалысы — несиенің қозғалысын сипаттайтын өзек.
Несиелік қатынастардың экономикалық негізі ретінде капитал айналымын атауға болады. Өндіріс пен айналым барысында капитал бір нысаннан екінші нысанға үздіксіз ауысып отырады; дәл осы ауысулар уақытша бос қаражаттың пайда болуына және оны қайта бөлудің қажеттілігіне әкеледі.
Ақша және несие: бір ұғым емес
Несиені көбіне ақша түрінде түсіндіреді, бұған қазіргі тәжірибе де әсер етеді: қарыз жиі ақша ретінде беріледі. Алайда ақша мен несие — мазмұны бөлек ұғымдар және әр түрлі экономикалық қатынастарды білдіреді.
Несиелік ақша деген не?
Несиелік ақшалар тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарды сатып алу мен сатуда төлемді кейінге қалдыру тәжірибесімен байланысты пайда болды.
Несие ақшалай капиталдың ссудалық капиталға өтуін қамтамасыз етіп, несие беруші мен қарыз алушы арасындағы қатынасты көрсетеді. Несиенің көмегімен заңды және жеке тұлғалардың уақытша бос қаражаттары мен табыстары жинақталып, уақытша әрі ақылы негізде пайдалануға берілетін ссудалық капиталға айналады.
Несие мен ссуда: айырмашылығы
Несие
Кең ұғым: несиелік қатынастарды ұйымдастырудың әр түрлі формаларын, сондай-ақ сол қатынастардағы жұмсалымдардың бір формасын қамтиды. Банктің қаражатын құрайтын көздер жүйесімен де байланысты қарастырылады.
Ссуда
Тар ұғым: ссудалық шот ашумен байланысты қалыптасатын несиелік қатынастарды ұйымдастырудың бір ғана формасын білдіреді.
Экономикалық категория ретінде несие — кәсіпорындар, ұйымдар, бірлестіктер және халық арасында несие қорын құру және оларды қайтарымдылық, мерзімділік және пайыз төлеу шарттарымен уақытша пайдалануға беру негізінде қалыптасатын өндірістік қатынастардың жиынтығы.
Несиенің құрылымы: субъектілер және объект
Несие құрылымы өзара байланысты элементтерден тұрады. Ең алдымен бұған несиелік қатынастардың субъектілері жатады: несиелік мәміледе қарыз беруші және қарыз алушы болады.
Қарыз беруші
Қарызды уақытша пайдалануға беретін тарап. Оларға банктер, банктік емес мекемелер, мемлекет, шаруашылық субъектілері және халық жатады.
Қарыз алушы
Несиені алатын және оны қайтаруға міндетті тарап. Қарыз алушы — қосымша қаражатқа сұранысы бар тұлға.
Беру объектісі
Қарызға берілген құнды білдіретін құнның ерекше бөлігі.
Борышқор мен қарыз алушы: ұқсас, бірақ тең емес
«Борышқор» және «қарыз алушы» сөздері жақын болғанымен, мағынасы бөлек. Мысалы, кәсіпорын немесе азамат коммуналдық төлемді не салықты кешіктірсе, бұл әрдайым несие қатынасын білдірмейді. Борыш ұғымы кеңірек: ол тек экономикалық емес, адамаралық қатынастар жағдайын да сипаттай алады. Ал қарыз алушы — несиелік мәміле аясында қосымша қаражат тартатын тұлға.
Капиталдың ауыспалы айналымы және несиенің экономикалық негізі
Қоғам дамуының кейінгі кезеңдерінде несиелік қатынастардың пайда болуы мен өркендеуінің нақты экономикалық негізін капиталдың айналымы және ауыспалы айналымы құрайды. Өндіріс құрал-жабдықтары құндық тұрғыдан бір мезетте ақшалай, өндіргіш және тауарлық нысанда бола алады. Өндіріс пен айналым процесінде олар бір нысаннан екінші нысанға ауысып, үздіксіз қозғалыста жүреді.
Ауыспалы айналымның 3 сатысы
- 1 Ақша → өндіріс құралдары: ақшалай құн өндіргіш нысанға ауысады, яғни ақшаға өндіріс құрал-жабдықтары сатып алынады.
- 2 Өндіріс → дайын өнім: өндіріс нәтижесінде дайын өнім пайда болып, құн өндіргіш нысаннан тауарлық нысанға ауысады; бұл кезеңде өндіріс құралдарының құнына еңбек арқылы жаңадан пайда болған құн қосылады.
- 3 Тауар → ақша: дайын өнім ақшаға сатылып, құн қайтадан бастапқы ақша нысанына оралады, бірақ өскен мөлшерде (таза пайда қосылады).
Несиелік ақшалардың негізгі түрлері мен несиенің формалары
Несие экономикалық категория ретінде белгілі бір формаларға ие. Форма — объектіге тән тұрақты әрі қажетті байланыстардың жиынтығы. Несиеге қатысты форма несиелік қатынастар құрылымының негізгі қасиеттерін көрсетеді және сыртқы не ішкі өзгерістерге қарамастан сол мазмұнды сақтайды.
Несие қатынастарының нақты көрінісін несиенің формалары мен түрлері сипаттайды. Несиенің мазмұны мен түрі диалектикалық бірлікте: өндірістік қатынастар өзгерген сайын несиенің мазмұны да, қолданылатын түрлері де өзгеріп отырады.
Негізгі екі форма
Коммерциялық несие
Тауар түрінде берілетін несие.
Банктік несие
Ақша түрінде берілетін несие.
Бұл екі форма несие субъектілері, құрамы, қарыз объектісі, динамикасы, пайыз мөлшері және қызмет ету аясы бойынша ажыратылады.
Сонымен бірге көптеген еңбектерде тұтыну, мемлекеттік, халықаралық, үкіметаралық, фирмалық және басқа да түрлер аталады. Әдетте олар коммерциялық және банктік несиенің тәжірибеде қолданылуынан туындайтын туынды түрлер ретінде қарастырылады.