Қазақша рефераттар

МҰНАЙХИМИЯЛЫҚ ӨНЕРКӘСІПТІҢ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ

Химиялық өнеркәсіптің эволюциясы және мұнайхимияның өрлеуі

Химиялық өнеркәсіп өндірістің индустриялық саласы ретінде жүз жылдан астам уақыттан бері дамып келеді. Алайда тек соңғы кезеңдерде ғана ол тарихында болмаған ауқымға жетіп, аса ірі нәтижелер көрсетті.

Бұрын химиялық өнеркәсіп негізгі шикізат ретінде кокс-химия және орман-химия өндірістерінің шайырларын, минералдық шикізатты, целлюлозаны, сондай-ақ едәуір көлемде жануар және өсімдік майларын, әрі бидай мен картоп сияқты тағамдық материалдарды пайдаланатын. Қазіргі уақытта шикізат базасы түбегейлі өзгеріп, мұнай мен газдың көмірсутектері кеңінен қолданылатын болды.

Өндірістің екі негізгі бағыты

  • А) мұнай және газ негізіндегі мұнайхимиялық өндіріс;
  • Б) қатты отын, минералдық заттар және кейбір тағам өнімдері негізіндегі химиялық өндіріс.

Мұнайхимиялық өндірістердің жиынтығы мұнайхимиялық өнеркәсіпті құрайды. Мұнайхимиялық қондырғылар, әдетте, табиғи және ілеспе газ өндіретін аудандарда, мұнай өңдеу кәсіпорындары орналасқан өңірлерде, яғни шикізат көзіне жақын жерде орналастырылады.

Өнімдердің ауқымы және экономикалық маңызы

Химиялық және мұнайхимиялық салаларда жүздеген түрлі өнім өндіріледі. Олардың қатарына пластмассалар, каучуктер, синтетикалық талшықтар, синтетикалық жуғыш заттар, порох пен жарылғыш заттар, тыңайтқыштар, улы химикаттар, түрлі медициналық препараттар, аммиак, қышқылдар, тұздар және басқа да көптеген өнімдер кіреді.

Көлем

Өндіріс көлемі ондаған миллион тоннаға дейін жетіп, ауқымы жағынан металдарды балқытумен салыстыруға болады.

Маңыз

Маңыздылығы өнеркәсіптің барлық салаларында және ауыл шаруашылығында кең қолданылуымен анықталады.

Инфрақұрылым

Мұнайхимия көбіне шикізат көзіне жақын орналасып, логистика мен шығындарды оңтайландырады.

Мұнай мен газды қолданудың негізгі нәтижелері

Мұнай мен газды химиялық өнімдер өндірісінде пайдалану бірқатар стратегиялық нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді:

  1. 1 Химиялық өндіріс үшін көмірсутекті ресурстарға сүйенген кең әрі тұрақты шикізат базасын қалыптастыру.
  2. 2 Бұрын шикізат ретінде қолданылған бағалы тағам өнімдерінің едәуір бөлігін өндірістен босату.
  3. 3 Еңбек шығындарын қысқартып, өнімнің өзіндік құнын төмендету, сондай-ақ зауыт құрылысына кететін капитал салымдарын азайту.
  4. 4 Жоғары өнімді процестер мен арзан шикізат ресурстары есебінен өндіріс көлемін айтарлықтай арттыру.
  5. 5 Жаңа мұнайхимиялық процестерді дамыту (мысалы, парафиндік және олефиндік көмірсутектерді спирттерге, альдегидтерге, кетондарға, қышқылдарға, нитроқосылыстарға дейін өңдеу).
  6. 6 Азотты тыңайтқыштар мен синтетикалық материалдарды, басқа да маңызды химиялық өнімдерді жедел өндіру секілді экономикалық міндеттерді шешу.

Химия мен мұнайхимия арасындағы шекара

Мұнайхимиялық өнеркәсіп, негізінен, бастапқы шикізаттың түрі мен сапасына, кей жағдайда өңдеу әдістеріне және дайын өнім сапасына қарай химиялық өндірістерден ерекшеленеді. Дегенмен осы екі өндіріс арасында қатаң шекара жүргізу әрдайым мүмкін емес.

Тапшы тағамдық, өсімдік текті және басқа да шикізаттар өндірістен біртіндеп ығыстырылып, олардың орнын мұнай текті шикізаттар басқан сайын химиялық өндіріс мұнайхимиямен жақындай түседі. Мұнайхимиялық өнімдер ірі мұнайхимиялық комбинаттарда немесе тиісті қондырғылары бар ірі химиялық зауыттарда өндіріледі.

Мұнайхимиялық өндірістің негізгі түрлері

1) Мұнайхимиялық шикізаттар өндірісі

Мұнайхимиялық шикізаттар мұнайды өндіру және өңдеу кезінде, сондай-ақ көмірсутекті газдарды өңдеу барысында алынады. Бірақ оларды мұнайхимиялық өндірісте тікелей қолдану үшін жоғары концентрацияланған әрі мұқият тазартылған көмірсутектер қажет.

Тазалыққа қойылатын талаптың мысалы

Полиэтилен мен полипропилен алу үшін құрамы 99%-дан жоғары болатын, алдын ала өндірілмеген өте таза мономерлер қажет.

Мұндай шикізаттар (мысалы, жоғары тазалықтағы этилен мен пропилен) пиролиз газдарынан, сондай-ақ циклогексан мен бензолдан және мұнай фракцияларынан мұнайхимиялық кәсіпорындарда алынады.

2) Мұнайхимиялық өнімдер мен жартылай өнімдер өндірісі

Бұл бағытқа кумолдан фенол мен ацетон алу, синтетикалық этил спиртін және басқа спирттерді өндіру, альдегидтер мен кетондар, стирол, этилен тотығы, этиленгликоль, синтетикалық глицерин, акрилонитрил, винилхлорид, нитропарафиндер және әртүрлі галоген туындыларын алу өндірістері жатады.

3) Синтетикалық каучуктерге арналған мономерлер өндірісі

Жалпы мақсаттағы және бірқатар арнайы мақсаттағы синтетикалық каучуктерді өндіру мономерлер өндірісімен тығыз байланысты. Мысалы, бутадиен бутан мен бутендерді дегидрлеу арқылы, ал изопрен изопентан мен изоамиленді дегидрлеу арқылы алынады.

Этилен мен пропилен (жаңа буын сополимерлік каучуктер үшін қажет) көмірсутекті шикізатты пиролиздеу арқылы алынады. Изобутилен крекинг газдарынан, сондай-ақ изобутанды дегидрлеу арқылы өндіріледі.

Шығын құрылымының ерекшелігі

Синтетикалық каучук өндірісінде мономерлерді дайындауға кететін шығындар жалпы шығынның 50–60%-ына дейін жетуі мүмкін. Ал мономерлер қондырғыларына жұмсалатын капитал салымдары синтетикалық каучук өндірісін салуға кететін салымдардың 60–70%-ын құрауы ықтимал.

4) Пластмассалар, синтетикалық шайырлар және синтетикалық талшықтарға арналған мономерлер

Бұл материалдардың 70%-дан астамы мұнайхимиялық шикізаттардан алынады. Пластмассалар көбіне арнайы пластмасса зауыттарында өндіріледі, ал кейбір түрлері ғана (мысалы, полиэтилен мен полипропилен) мұнайхимиялық кәсіпорындарда да шығарылады.

Пластмассалар мен синтетикалық талшықтардан жасалатын бұйымдар өндірісіне арналған жартылай өнімдер мен полимерлер бір типті болуы мүмкін. Мысалы, полипропилен, капрон және нейлон әртүрлі бұйымдар мен машина бөлшектерін жасауға да, сондай-ақ синтетикалық талшықтардан иірімжіп пен жіп өндіруге де қолданылады.

5) Полиолефиндер өндірісі

Полиолефиндер — этилен, пропилен және басқа олефиндерді полимерлеу арқылы алынатын полимерленетін пластмассалардың жаңа буыны. Олардың өндірісі барлық пластмассалардың шамамен ¼ үлесіне дейін жетеді және көбіне мұнайхимиялық өнеркәсіпте шоғырланған.

6) Синтетикалық жуғыш заттар өндірісі

Синтетикалық жуғыш заттар мұнайхимиялық шикізаттар негізінде алынады. Олардың өндірісі мұнайхимиялық кәсіпорындарда да, химиялық профильдегі зауыттарда да жүзеге асырылады.