Рулық қауым

Құжат туралы қысқаша мәлімет

Бұл материал І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің (Талдықорған, 2009) гуманитарлық факультеті, тарих кафедрасы әзірлеген «Алғашқы қоғам тарихы» пәнінің оқу-әдістемелік құжаттарына (силлабус және оқу–жұмыс бағдарламасы) негізделген.

Мамандық және формат

Мамандық: 050114 – Тарих
Оқу формасы: күндізгі және сырттай
Курс/семестр: 1 курс, 1 семестр
Кредит: 2
Емтихан: 1 семестр

Сағат көлемі

Дәрістер

Іс-тәжірибелік сабақтар

ОСӨЖ

СӨЖ

Оқытушы туралы

Оқытушы: Адильбекова Роза Қосарқызы, тарих кафедрасының аға оқытушысы. Байланыс телефоны: 21-60-69. Консультациялар кафедра бекіткен кесте бойынша жүргізіледі.

Пәннің орны мен логикасы

Пререквизиттер

Курсты меңгеру үшін орта мектеп бағдарламасы деңгейіндегі тарих бойынша базалық білім қажет. Сонымен бірге археология, этнология сияқты пәндерге сүйенетін кіріспе түсініктер маңызды.

Постреквизиттер

Пән «Ежелгі дүние тарихы», «Орта ғасырлар тарихы», сондай-ақ саясаттану, мәдениеттану секілді қоғамдық ғылымдарды тереңірек түсінуге негіз қалайды.

Қысқаша мазмұны

Курс адамзат қоғамының ең көне кезеңдерін қамтиды: ең ежелгі адамдар дәуірі, алғашқы қауымның қалыптасуы, оның эволюциясы мен ыдырауы, әлеуметтік институттардың пайда болуы және дамуы.

Мақсат пен міндеттер

Пәннің мақсаты

Студенттерге алғашқы қауымдық формация кезеңіндегі адамзат қоғамының дамуы туралы тұтас түсінік беру; тарихи процестің бірлігі мен даму жолдарының алуан түрлілігін көрсету; қоғамдық дамудың жалпы заңдылықтарын айқындау.

Курстың міндеттері

Тарихи сананы қалыптастыру және адамзаттың пайда болуы мен қоғамның қалыптасуын ғылыми тұрғыдан түсіндіру.
Антропогенез, еңбек теориясы, ұжымдық өмірдің мәні, еңбек құралдарының эволюциясы, әскери демократия, діннің шығуы секілді мәселелерді талдау.
Кеңестік кезеңдегі тар шеңберлі түсіндірулерден арылып, кеңірек талдау мен салыстырмалы түсіндіру дағдыларын дамыту.

Курс нені қамтиды?

Дереккөздер және әдістер

Алғашқы қоғам тарихының бастау көздері археология, этнология және антропология деректеріне сүйенеді. Қосымша дереккөздердің де маңызы зор: олар ұзақ мерзімді (2–3 млн жылға дейінгі) үдерістерді реконструкциялауға мүмкіндік береді.

Негізгі зерттеу тәсілдері

Талдау, синтез, салыстыру, қорытындылау және деректерді кешенді түсіндіру.

Кезеңдеу және дәуірлер

Курста археологиялық, геологиялық және палеоантропологиялық дәуірлер, сондай-ақ жалпы (тарихи) кезеңдеу қарастырылады. Сонымен бірге түрлі зерттеушілердің кезеңдеу үлгілерін салыстыра бағалау дағдысы қалыптастырылады.

Абсолютті хронология
Салыстырмалы хронология
Археологиялық дәуірлер
Жалпы тарихи кезеңдеу

Оқу нәтижелері (білім мен дағды)

Теориялық түсініктер

Алғашқы қоғам кезеңі — адамзаттың ең ұзақ әрі күрделі даму сатысы. Бұл кезеңде жеке меншік пен таптық қанау кең таралмаған, ал өндіріс пен тұтыну көп жағдайда қауымдық ұйымдасуға сүйенді. Тапқа дейінгі тарихты зерттеу адамзат дамуының бастапқы заңдылықтарын түсіндіруге көмектеседі.

Теориялық және практикалық маңызы

Жеке меншіктің, таптардың, діннің пайда болу себептері мен тарихи жағдайларын түсіну — қоғам эволюциясын ғылыми пайымдауға және салыстырмалы талдауға мүмкіндік береді.

Студенттен күтілетін нәтижелер

Кезеңдеу мәселелерін меңгеру және негізгі хронологияларды білу.
Палеолит, мезолит, неолит, энеолит дәуірлерінің ерекшеліктерін ажырата алу.
Қола дәуірі мен темір ғасырына қатысты негізгі үдерістерді түсіндіру.
Алғашқы тайпалық бірлестіктердің (сақ, үйсін, қаңлы, ғұн, сармат) саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени тарихын талдау.
Тарихи оқиғаларға талдау жасап, баға беру және қорытынды шығару.

Бағалау және академиялық талаптар

Бақылау және бағалау логикасы

Қорытынды бағалау емтихан арқылы шығарылады. Емтиханға жіберілу үшін бағдарламада қарастырылған тапсырмалардың барлығы орындалуы тиіс. Лекция және семинар сабақтары тестілермен тексеріледі, ал СРСП/ОСӨЖ көбіне бақылау жұмыстары арқылы бағаланады.

Ескерту: себепсіз әрбір сабақ қалдыру аралық бақылаудың жалпы баллынан 1 балл шегеруге негіз болады.

Әріптік жүйе (қысқаша)

Баға	GPA эквиваленті	Баллы	Дәстүрлі
A	4.0	95–100	Өте жақсы
A-	3.67	90–94	Өте жақсы
B+	3.33	85–89	Жақсы
B	3.0	80–84	Жақсы
B-	2.67	75–79	Жақсы
C+	2.33	70–74	Қанағаттанарлық
C	2.0	65–69	Қанағаттанарлық
C-	1.67	60–64	Қанағаттанарлық
D+	1.33	55–59	Қанағаттанарлық
D	1.0	50–54	Қанағаттанарлық
F	0	0–49	Қанағаттанарлықсыз

Курс саясаты және академиялық этика

Оқу тәртібі

Себепсіз сабақ қалдырмау; себепті жағдайда растайтын құжат ұсыну.
Сабаққа кешікпеу.
Өткізілген сабақтарды оқытушы белгілеген мерзімде өтеу.
ОСӨЖ, СӨЖ, бақылау, реферат жұмыстарын уақытында тапсыру.

Этика және мінез-құлық

Топ ішінде және оқытушымен қарым-қатынаста өзара сыйластық сақтау.
Сабақ кезінде ұялы телефонды өшіру.
ЖОО мәдениетіне сай тәртіп пен жауапкершілік ұстану.
Болашақ маман ретінде жеке тұлғалық дамуды мақсат ету.

Дәріс тақырыптарының бағдарламасы

1) Кіріспе: алғашқы қоғам тарихы

Негізгі ұғымдар: алғашқы адамдар, алғашқы қоғамдық құрылыс, қауымдық меншік және өнімнің тең бөлінуі. Курс пәннің мақсат-міндетін, қоғамдық ғылымдар жүйесіндегі орнын және зерттеу әдістерін айқындайды.

Түп деректер және деректанулық негіз
Хронологиялық және географиялық шекаралар
Дәуірге бөлу және жалпы кезеңдеу

2) Тарихнама: адамзаттың шығуы туралы идеялар

Адамзаттың пайда болуы туралы түсініктер антикалық және орта ғасырлардан бастау алады. Ежелгі Шығыс деректері (Египет, Вавилон, Ассирия, Парсы) мен аңыз-әңгімелер алғашқы пайымдарды сақтаған. XX ғасырда антропология, палеоантропология және археология деректерді жүйелі түрде толықтырды.

Антикалық авторлар қатарында Геродот, Ксенофонт, Страбон, Цезарь, Тацит аталады; ал антропогенез бен расогенез мәселелеріне кеңестік антропологтар да (М. Герасимов, М. Нестурх, Я. Рогинский және т.б.) елеулі үлес қосты.

3) Алғашқы тұрмыстық табын

Бұл тақырып адамның шығу тегі, палеолит дәуіріндегі табиғи орта, еңбек құралдарының қарапайым түрлері және азық табу тәсілдері арқылы алғашқы қоғамдық қатынастардың қалай қалыптасқанын қарастырады. Табиғат жағдайларының өзгеруі, соның ішінде мұздану құбылыстарының ықпалы талданады.

Еңбек құралдары және бейімделу
Азық табудың бастапқы стратегиялары
Алғашқы ұжымдық өмірдің алғышарттары

4) Рулық қауым

Рудың шығуы — алғашқы қоғам жөніндегі ғылымдағы ең күрделі мәселелердің бірі. Алғашқы табыннан руға өту өндіргіш күштердің өсуімен, өндірістік қатынастардың өзгеруімен және қан араласудың зияндылығын шектейтін экзогамия қағидасының қалыптасуымен байланыстырылады.

5) Рудың пайда болуы және шаруашылықтағы өзгерістер

Ру — ортақ өндірісіне, өндіріс құралдары мен тұтыну өнімдеріне ортақ меншікке, экзогамиялыққа, туыстықтың біржақты есептелуіне (аналық немесе аталық), территория тұтастығына, ортақ атауға, діни ғұрып пен демократиялық тәртіп бірлігіне сүйенетін қандас-туыстық шаруашылық ұжымы. Мезолит–неолитте аналық ру дәуіріндегі жетістіктер, кейін энеолит пен қола ғасырында егіншілік пен мал шаруашылығының дамуы және еңбектің алғашқы қоғамдық бөлінісі қарастырылады.

6) Рулық құрылыстың ыдырауы және мемлекеттің алғышарттары

Темір ғасыры ауыл шаруашылығы техникасына күшті серпін берді: көптеген аймақтарда егіншілік жетекші салаға айналды. Ұсталықтың, қолөнердің бөлектенуі еңбектің екінші қоғамдық бөлінісіне әкеліп, тауар өндірісінің бастапқы негіздерін қалыптастырды.

Патриархалдық қауымның әлсіреуі
Моногамиялық отбасының орнығуы
Көршілес қауымға өту

7) Әскери демократия, таптар және мемлекет

Рулық құрылыстың ыдырау кезеңіндегі саяси қондырма ретінде әскери демократия қарастырылады. Бұл дәуірде халық жиналысы, ақсақалдар кеңесі, көсем секілді органдар сақталғанымен, олардың мазмұны өзгерді. Таптардың пайда болуы өндіріс құралдарына жеке меншіктің орнығуымен және қанау қатынастарының қалыптасуымен байланыстырылды.

8) Алғашқы тұрмыстық мәдениет

Тақырып еңбек құралдарының күрделенуін (шоқпар, садақ-жебе, балта, сүйек бұйымдары), тұрғын жайлардың дамуын, тұрмыстық аспаптар мен тамақ пісіру тәжірибесін, киім түрлерінің көбеюін және қатынас құралдарын қарастырады. Сонымен қатар білімнің ұрпақтан ұрпаққа қоғамдық түрде берілуі және ауызша дәстүрдің орны талданады.

Практикалық білімнің жиналуы
Ойлау мен сөйлеудің дамуы
Өнердің пайда болуы

9) Дін және жазу-сызудың бастамалары

Дін — жаратылыстан тыс күштерге сенімге негізделген қоғамдық сананың түрі және әлеуметтік-экономикалық қатынастардан туындайтын идеологиялық қондырма. Алғашқы діни формалардың қатарында тотемизм және анимизм аталады. Ғылыми танымның бастамалары еңбек процесінде табиғатты жүйелі бақылау арқылы жинақталған тәжірибемен байланыстырылып түсіндіріледі.

10) Таптық қоғамдағы алғашқы қауым қалдықтары

Соңғы тақырып таптық қоғамдарға өткеннен кейін де сақталатын алғашқы қауымдық құрылымдардың қалдықтарын қарастырады: тайпа және метатайпалар, тұрмыс өлшемдері, қоғамдық сана формалары, сондай-ақ ерте таптық қоғамның құрамдас компоненті ретінде дәстүрлі қауымдық қатынастардың жалғасуы.

Семинар/тюторлық сұрақтарға бағыт

Құжатта дәріске байланысты сұрақтар мен бағыттаушы тапсырмалар берілген: түп деректер нені зерттейді, даталаудың қандай әдістері бар, абсолютті және салыстырмалы хронология нені білдіреді, антикалық авторлар қай халықтарды сипаттады, сондай-ақ адамның шығуы туралы болжамдар қалай түсіндіріледі.

№1 тақырып

Археологиялық, этнологиялық, антропологиялық деректердің зерттеу нысаны.

№2 тақырып

Абсолютті және салыстырмалы хронология; антикалық дерек авторлары.

№3 тақырып

Адамның шығуы туралы негізгі болжамдар мен дәлелдеу тәсілдері.