Адвокаттың құқықтары мен міндеттері
Кіріспе
Адам мен азаматтың құқықтарына кепілдік беретін негізгі заң — Конституция — ішіндегі аса маңызды қағидалардың бірі ретінде білікті заң көмегін алу құқығы ерекше орын алады. Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабының 3-тармағында әрбір адамның білікті заң көмегін алуға құқығы бар екені тікелей көрсетілген.
Неге бұл маңызды?
- Азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін нақты әрі қолжетімді етеді.
- Сот төрелігінің әділ жүзеге асуына құқықтық қолдау көрсетеді.
- Заңдылықты сақтау мен нығайтуға ықпал етеді.
Осы құқықты қамтамасыз етуге тиіс құқық қорғау жүйесінде адвокатураға маңызды орын беріледі. Адвокатураның негізгі ұйымдық-құқықтық нысаны — адвокаттар алқасы — білікті заңгерлердің кәсіби ұйымы болып табылады. Оның міндеті жеке және заңды тұлғаларға заң көмегін көрсету, құқықтар мен заңды мүдделерді қорғауға жәрдемдесу, сондай-ақ заңдылықты сақтау мен нығайтуға ықпал ету.
Адвокаттар алқасы адвокатураның шынайы өзін-өзі басқаруын, адвокаттардың кәсіби шеберлігін, сондай-ақ олардың құқықтық және әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етуге көмектеседі. Жеке адамның құқығын кез келген қол сұғушылықтан қорғау, заңдылық үшін күрес және сот төрелігіне жәрдемдесу — адвокаттық қызметтің саяси-әлеуметтік маңызын арттырады.
Қазіргі уақытта Қазақстанда адам мен азаматтың құқықтарын қорғауға бағытталған әртүрлі мемлекеттік және мемлекеттік емес органдар, мекемелер және қоғамдық ұйымдар жұмыс істейді. Мысалы, соттар, прокуратура, ішкі істер және әділет органдары өзара тығыз байланыста тиісті міндеттерді атқарады. Дегенмен бұл міндеттерді толыққанды және табысты жүзеге асыру адвокатура сияқты қоғамдық-құқықтық институтсыз мүмкін емес.
Құқық қорғау институты ретіндегі ерекшелік
Қазақстандық заңнамада адвокатура тікелей «құқық қорғау органы» ретінде көрсетілмеуі мүмкін. Алайда іс жүзінде ол азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын қорғауға бағытталған құқық қорғау қызметінің маңызды функцияларын орындайды.
Әдетте құқық қорғау қызметі деп азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын қорғауды мақсат ететін, заңға сәйкес құқықтық ықпал ету шараларын қолдануға байланысты және белгіленген тәртіптің мүлтіксіз сақталуын талап ететін қызмет түсініледі. Қазақстан Республикасы Президентінің 1994 жылғы 12 ақпандағы №3 қаулысымен бекітілген «Қазақстан Республикасындағы құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы» аясында құқық қорғау органдары туралы жаңа заңдар қабылдау және оларды тиімді қайта құру көзделді. Бұл құқықтық реформа адвокатура туралы қолданыстағы заңнаманы да қайта қарауды талап етті.
Елде сот жүйесінің тиімді жұмыс істеуі үшін күшті әрі мамандандырылған адвокатура қажет болды. Осы қажеттіліктің нәтижесінде «Адвокаттық қызмет туралы» заң 1997 жылғы 5 желтоқсанда қабылданды.
Адвокаттың кәсіби көмегінің мазмұны
Конституциялық нормаларға сүйене отырып, аталған заңда адвокаттардың кәсіби заң білімін қажет ететін мәселелер бойынша консультациялар, түсіндірулер, кеңестер және жазбаша қорытындылар беретіні; талап қою арыздарын, шағымдарды және өзге де құқықтық құжаттарды жасайтыны; қылмыстық және азаматтық сот ісін жүргізуге, сондай-ақ әкімшілік құқық бұзушылық істерге қатысатыны тікелей көрсетілген.
- Консультация және түсіндіру
- Құқықтық құжаттарды дайындау
- Сотта және процесте өкілдік ету
- Өзге заң көмегі түрлері
Демек, адвокаттың кәсіби қызметінің өзегі — заң көмегін көрсету. Бұл көмектің мазмұны консультациялар мен түсіндірулер берумен ғана шектелмейді: ол талап қою арыздарын, шағымдарды және өзге де құқықтық құжаттарды дайындауды, құжаттарды сұратуды, сотта және соттан тыс өзге де құқықтық әрекеттерді жүзеге асыруды, сондай-ақ азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудың барлық заңды құралдары мен әдістерін пайдалануды қамтиды.
Зерттеудің мақсаты
Осы жұмыс аясында адвокатура органының құқықтық мәртебесін және олардың тәуелсіздігі қағидаларының мәнін ашу, адвокатура қызметінің негізгі бағыттарын қарастыру, сондай-ақ адвокаттың қылмыстық іске қатысуының ерекшеліктерін зерделеп, мазмұнына сәйкес жүйелеу және жетілдіру бағыттарын айқындау мақсат етіледі.
Ескертпе
Мәтінде бастапқы дереккөздерге сілтемелер [1], [2], [3] ретінде берілген. Бұл сілтемелер жұмыстың әдебиеттер тізімімен толықтырылады.
Негізгі тірек ұғымдар
Конституциялық құқық, білікті заң көмегі, адвокаттар алқасы, өзін-өзі басқару, құқықтық реформа, сот төрелігіне жәрдемдесу.
Оқырманға бағыт
Келесі бөлімдерде адвокатураның құқықтық негіздері, заң көмегінің түрлері, адвокаттың құқықтары мен міндеттері және азаматтық істердегі өкілдік мәселелері жүйелі түрде қарастырылады.