Дін әлемі - дін философиясы
Адам құқықтары: мәні, құрылымы және тарихи қалыптасуы
Адам құқықтары — тұлғаның туылған сәтінен бастап пайда болатын, ажырамас құқықтары мен бостандықтары. Олар табиғи (жаратылыс) сипатқа ие және кез келген өзге құқықтық жүйенің іргелі ұғымдарының бірі болып табылады.
Адам құқықтары азаматтық құқықтар мен саяси бостандықтарды, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды, сондай-ақ белгілі бір қауымдарға қатысты құқықтарды (балалар, әйелдер, ұлттық азшылықтар, халықтар және т.б.) қамтиды.
Құқық пен бостандықтың айырмасы
- Бостандықтар — индивидтің өз қалауынша әрекет ету мүмкіндігін білдіретін адам құқықтарының бөлігі.
- Құқықтар — белгілі бір игіліктерді иемдену немесе оларға қол жеткізу мүмкіндігін қамтамасыз ететін мүмкіндік.
Осы тұрғыдан алғанда, адам құқықтары — адамдар мен мемлекет арасындағы қатынастарды реттейтін нормалар мен қағидалар жүйесі: бір жағынан — еркін әрекет ету кеңістігін, екінші жағынан — игіліктерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді.
Қалыптасу логикасы: тәжірибе, құндылық, норма
Адам құқықтары адамдар қызметінің ұзақ уақыт бойы қайталанған актілерінен, тұрақты байланыстар мен қатынастар үлгілерінен қалыптасты. Соның нәтижесінде қоғам өмірін тәртіпке келтіретін салыстырмалы тұрақты нормалар, эталондар мен құндылықтар орнықты.
Әрбір адам материалдық және рухани игіліктерге ұмтылады. Ал қоғам мен мемлекет мұндай игіліктерге қол жеткізуге жәрдемдесуі тиіс. Игіліктер көлемі тарихи тұрғыдан қоғамның әлеуметтік құрылымымен және индивидтің өндірістік жүйедегі жағдайымен айқындалып отырды.
Қорғау қажеттілігі: әр ұрпақтың «мәңгілік міндеті»
Тарих көрсеткендей, әр ұрпақ адам құқықтарын қайта қорғауға мәжбүр болды. Адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін күш жұмсау қажет болмайтын кезең адамзатқа әлі бұйырған емес.
Қоғам дамуының моральдық өлшемдерінің бірі — адамның қадір-қасиеті мен еркіндігіне деген құрметтің нақты деңгейі.
Адам құқықтары ең жоғары мәдени құндылықтардың қатарына жатады: олар қоғамдық дамудың өзегіне тұлғаны қояды және оның еркіндігі мен тең құқықтылығын негіздейді.
Еуропалық дәстүр және либералдық түсініктің орнығуы
Адамның құндылығы идеясы ежелгі қоғамдарда-ақ айтылған. Бастапқыда негізгі өлшем ретінде полис алынса, эллинизм дәуірінен бастап назар индивидке ауысты. Феодализм кезеңінде діни сана адамның даралығынан үстем тұрса, Жаңа дәуірде мәдениет адамды қайтадан «барлық нәрсенің өлшеміне» айналдырды.
Адам құқықтарының қазіргі түсінігі либерализммен тығыз байланысты. Локк, Гроций, Монтескье, Джефферсон, Смит, Милль және басқа ойшылдар адамның өмір сүру, қауіпсіздік, еркіндік, езушілікке қарсы қарсылық көрсету секілді іргелі құқықтарын мемлекеттен тәуелсіз, табиғи әрі ажырамас нормалар ретінде негіздеді.
Табиғи және «қасиетті» сипат қалай түсіндіріледі?
- Табиғилық — құқықтардың туылғаннан бері берілуі.
- Ажырамас болуы — құқықтарсыз индивидтің толыққанды әлеуметтік субъект ретінде өмір сүруі қатерге ұшырайды.
- Қасиеттілігі — оларды ең жоғары құндылық ретінде құрметтеу.
Құқықтық бекітілуі: декларациялар дәуірі
Адам құқықтарының либералдық тұжырымдамасы алғаш рет құқықтық тұрғыдан 1776 жылғы Тәуелсіздік декларациясында көрініс тапты (кейін ол 1789 жылғы АҚШ-тың Құқықтар туралы билліне негіз болды). Сәл кейінірек 1789 жылғы Францияның «Адам және азамат құқықтарының декларациясы» адамның негіз қалаушы құқықтарын бекітті.
Сонымен бірге, адам құқықтары идеясы жоғары гуманистік мәдениетті қалыптастырған еуропалық өркениеттің тарихи дамуының нәтижесі ретінде қарастырылады. Дегенмен, адам құқықтары жөніндегі бастамалар батыстық емес қоғамдарда да әртүрлі түрде байқалды.
Батыстан тыс тәжірибе: қазақ қоғамы, индуизм және ислам өркениеттері
Қазақ даласындағы көшпенді демократияның белгілері
Қазақ қоғамында белгілі бір деңгейде «көшпенді демократия» қалыптасты. Оның негізгі белгілері: индивидтің қатал деспоттық тәртіппен толық жаншылып байланбауы, әйел адамның белгілі бір дәрежедегі еркіндігі мен теңдігі, сондай-ақ отырықшы егіншілік өркениеттеріне тән билікке құлдық ұру дәстүрінің әлсіздігі.
Қазақ хандарының билігі абсолютті деспотизм сипатында болмады. Ал ру немесе жүз басшыларымен келіспеушілік туындаса, көшпенді тайпалардың басқа өңірге қоныс аудару мүмкіндігі болды.
Жеті Жарғы, сайлау институттары және билер соты
- Жеті Жарғы — индивидтің жеке (азаматтық) және экономикалық құқықтарына қатысты нормаларды қамтыды.
- Саяси құқықтар — белгілі бір топтарға берілген құқықтар хан сайлау институттарынан көрініс тапты.
- Билер институты — жеке және ұжымдық дауларды шешетін сот-әкімшілік тетік болды; би атағы халық арасындағы беделге сүйеніп берілді.
Тарихта Әбілхайыр ханды өлтіргені үшін Барақ сұлтанның билер сотымен сотталуы — ақсүйектердің де сотталудан иммунитеті болмағанын көрсететін дерек.
Патшалық режим отарлауынан кейін адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың дәстүрлі құрылымдары біртіндеп әлсіреді және жойылды.
Индуизм және ислам өркениеттеріндегі шектеулердің сипаты
Индуизм өркениетінде қоғамдық өмірді ұсақ-түйегіне дейін реттейтін ережелер жүйесі жеке жүріс-тұрыс пен өмір салтын қатаң айқындады. Әдет-ғұрып пен дәстүрді саналы түрде бағалауға мүмкіндік шектеулі болды. Экономикалық және ұлттық шашыраңқылық, қауымдардың тұйықталуы сияқты факторлармен қатар бұл жағдай кастаның шартсыз билігін күшейтіп, индивидтің еркіндігін тарылтты.
Ислам өркениетінде тұлға жүріс-тұрысын реттеудің басты мақсаты — «діндарлар» мүддесін және жалпы ислам мүддесін сақтау. Қарсылық көрсету діннен тайғандық деп бағаланып, ауыр жазаға әкелуі мүмкін еді. Мұсылмандық құқықтың діни сипаты нормаларды сақтауды діни міндетке айналдырды, ал реттеу сыртқы әрекеттермен ғана шектелмей, ішкі ниет пен себептерге дейін бағытталды.
Осы тұрғыда адам құқықтарын билікке қойылатын жеке талаптар жүйесі ретінде қалыптастыру діни ережелердің мызғымастығына қол сұғу ретінде түсіндірілуі ықтимал болды.
Халықаралық өлшем: келісімдерден БҰҰ жүйесіне дейін
XV–XVI ғасырлардан бастап адам құқықтары мемлекеттердің екіжақты шарттарында бекітіле бастады. XX ғасырда адам құқықтары жөніндегі көпжақты келісімдер қалыптасты. Алғашқы халықаралық шарттар негізінен діни азшылықтарды қорғауға бағытталған еуропалық мемлекеттердің екіжақты келісімдері болды.
1815 жылғы Вена конгресінде поляк азшылығының құқықтарына кепілдік беретін құжат қабылданып, ұлттық азшылықтарды қорғау бағыты күшейді. Сол конгресте еуропалық мемлекеттер алғаш рет негрлерді сатуды жою туралы декларация қабылдап, мұндай әрекеттерді абыройсыздық деп танып, тоқтатуды талап етті.
Ұлттар Лигасы шеңберінде ұлттық азшылықтарды халықаралық қорғаудың арнайы жүйесі алғаш рет құрылды. Алайда тетіктің толық ойластырылмауы және міндеттемелер теңсіздігі бұл жүйенің тиімділігін төмендетті.
БҰҰ Жарғысы және адам құқықтарының халықаралық-құқықтық өзегі
Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылғаннан кейін адам құқықтары ұйым қызметінің негізгі бағыттарының біріне айналды. БҰҰ Жарғысының кіріспесінде адамның негізгі құқықтарына, адам баласының қадір-қасиетіне, ерлер мен әйелдердің тең құқықтылығына, үлкен және шағын ұлттардың теңдігіне сенімді қайта бекіту мақсаттарының бірі ретінде айқындалған.
Жарғының 1-бабының 3-тармағы нәсіліне, жынысына, тілі мен дініне қарамастан барлығы үшін адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын құрметтеуді мадақтау және дамыту бойынша халықаралық ынтымақтастықты міндет ретінде көрсетеді.
55-бапта әлеуметтік-экономикалық даму, денсаулық сақтау, мәдениет және білім беру салаларындағы ынтымақтастық адам құқықтарын жалпыға бірдей құрметтеу мен сақтауға жәрдемдесу міндетімен тікелей байланыстырылған.
Осылайша, БҰҰ қызметінің әр деңгейдегі түпкі бағыты — адам, оның құқықтары мен бостандықтарын қорғау деп тұжырымдауға болады. Бұл қағида қазіргі халықаралық құқықтың негіз қалаушы императивтерінің біріне айналды: оған қайшы келетін норма заңдылық тұрғысынан қабылданбайды.
Хельсинки қорытынды актісі және қауіпсіздікпен байланыс
1975 жылғы Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық кеңесінің Хельсинки қорытынды актісінде адам құқықтарының барлық кешені адамға тән қадір-қасиеттен туындайтыны және оның еркін, толық дамуы үшін маңызды екені мойындалды. Қатысушы мемлекеттер адам құқықтарын құрметтеу бейбітшілік, әділдік және тыныштық үшін маңызды фактор екенін де атап өтті.
Құжатта ар-ожданға сай дінді ұстану еркіндігін тану, ұлттық азшылықтарға жататын тұлғалардың құқықтарын сыйлау және олардың құқықтарды толық пайдалануына жағдай жасау қажеттілігі ерекше көрсетілді. Демек, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздік адамның негізгі құқықтарын құрметтеумен тікелей байланыстырылды.
1948 жыл: Жалпыға бірдей декларация және саяси күн тәртібі
Адам құқықтарын қорғау қазіргі халықаралық саясаттың негізгі өлшемдерінің біріне айналды. Оның логикалық қорытындысы ретінде БҰҰ Бас Ассамблеясы 1948 жылғы 10 желтоқсанда «Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын» қабылдады. Бұл — адам құқықтары мен негізгі бостандықтарының тізімін бекіткен алғашқы халықаралық құжат.
Декларацияның қабылдануына әсер еткен себептердің бірі — БҰҰ Жарғысы мемлекеттердің міндеттемелерін бекіткенмен, құқықтардың нақты тізбесін көрсетпегені еді.
Қазіргі қайшылықтар: әмбебаптық және мәдени релятивизм
Соңғы онжылдықтарда адам құқықтары мәселесі бірқатар себептерге байланысты саяси күрестің орталығына айналды. Халықаралық қауымдастық елеулі жетістіктерге жеткенімен, әлі де көптеген мемлекеттер адам құқықтарын жалпыадамзаттық құндылық ретінде толық мойындауға асықпайды.
1993 жылы Венада өткен адам құқықтары жөніндегі конференцияда азиялық мемлекеттердің аз бөлігі ғана адам құқықтарын әмбебап құндылық деп тануға шақырған резолюцияны қолдады. Мұның бір себебі — көптеген шығыс қоғамдарында жеке құқықтарға қарағанда ұжымдық құрылымдардың (отбасы, ру, тайпа және т.б.) мүдделерінің басымдығы.
Мәдени релятивизм — адам құқықтары саласындағы ең күрделі түйткілдердің бірі: кейбір елдер халықаралық стандарттарды белгілі бір өркениеттік-діни құндылықтардың көрінісі ретінде қабылдап, универсалдық сипатын даулауы мүмкін.
Адам құқықтарын толық жүзеге асыру үшін дамушы елдердің сыртқы қарызы, шектен тыс кедейлік, нәсілшілдік пен нәсілдік кемсіту, ксенофобия және соған байланысты төзімсіздіктің түрлі нысандарын еңсеру аса маңызды.
XXI ғасыр табалдырығында: адам құқықтары — тұрақты дамудың шарты
Адам құқықтары кешенін іс жүзінде жүзеге асыру — жан-жақты әрі күрделі үдеріс. Оның деңгейі жекелеген елдердің ғана емес, жалпы адамзат өркениетінің даму дәрежесін, гуманизмін және кемелдігін сипаттайды.
XXI ғасырда адам құқықтарын сақтау мен құрметтеу ішкі және халықаралық саясаттың адамгершілік өлшеміне айналуда. Мемлекет деңгейінде бұл — орнықты дамудың қажетті шарты; қоғамды тоталитарлық және өзге де сынақтардан, агрессивті ішкі және сыртқы саясаттың салдарларынан сақтайтын қорғаныс факторы.
Ғаламдық деңгейде адам құқықтарын сақтау — халықаралық қатынастарды шынайы адамгершілік қағидаларға сүйеніп құрудың, бейбітшілікті сақтау мен нығайтудың маңызды кепілі.
Мәтіннің келесі бөлігі: философияға ауысу және білім құрылымы
Алдыңғы мазмұннан кейін мәтінде философия туралы бөлек тақырып басталады: философиялық білімнің универсалистік табиғаты, тіл мен сөздің рөлі, «болмыс» ұғымы және философия салаларының жіктелуі. Төменде сол бөліктің өңделген, мазмұнды түрде жүйеленген нұсқасы берілді.
Философияның «болуы»: сөз және ойлаудың айқындығы
Қазіргі қоғамда философияның оқытылуы мен философиялық еңбектерге қызығушылық сақталып қана қоймай, артып келеді. Ғалымдар, мемлекет қайраткерлері, саясаткерлер және өнер адамдары арасындағы философиялық әдебиетке назар аударуды жоққа шығару қиын.
Философияның ұзақ уақыт өмір сүруіне философия тарихындағы универсалистік тенденциялар ықпал етеді. Философияның қалай жүзеге асатынын қарапайым түрде былай түсіндіруге болады: философия — адам рухының (ойлау, зерде және т.б.) сөз арқылы көрінуі.
К.Маркс айтқандай, жалпы тіл мен сөз — ойдың нақтылығын білдіретін құрал. Сондықтан философиядағы білім «сөз» арқылы айқындалып, жүйеленеді.
«Онтос» және онтологиялық принцип
Философия тарихында білімнің негізгі нысаны — «жалпы бар нәрсе», яғни өмір сүретін нәрсе туралы ойлау екені белгілі. Ежелгі грек ойшылдары Парменид пен Гераклит дәуірінен бері бұл ұғымды «онтос» — болмыс деп атады.
Осы ұғым арқылы философиялық білім құрылымын талдаудың әдістемелік негізі қалыптасады. Мұны шартты түрде «философиялық білім құрылымының онтологиялық принципі» деп атауға болады. Бұл принцип бойынша философияның ең бастапқы іргетасы — онтология, яғни болмыс туралы ілім.
Философиялық білімді жіктеу: теориялық, практикалық және шығармашылық өлшем
Философиялық білімді жіктеудің көптеген тәсілдері бар. Кең тарағандарының бірі — теориялық және практикалық философияға бөлу:
- Теориялық философия: онтология (болмыс теориясы) және гносеология (таным, білім теориясы).
- Практикалық философия: этика өзек ретінде, сондай-ақ құқық философиясы, тарих философиясы және т.б.
Бұл бөліністің бастауы антикалық дәуірден келеді. Аристотель бұған қосымша шығармашылық мақсаттағы білімді көздейтін үшінші өлшемді — «пойетикалық философияны» айқындады. Оның негізіне сөз шығармашылығының эстетикасы — риторика мен поэтика кірді.
Болмыс деңгейлері және философия салалары
Онтологиялық принципке қайта оралсақ, болмыстың түрлі деңгейлерін талдау философия салаларын жүйелеуге мүмкіндік береді:
- Табиғат болмысы — «заттар» мен «процестерге» қатысты білім саласы ретінде натурфилософия. Натурфилософия, онтология және басқа салалардың тарихи «отаны» ретінде метафизика аталады.
- Адам болмысы (табиғаттағы адамның өмір сүруі және іс-әрекеті) — философиялық антропология, техника философиясы, ноосфера тұжырымдамалары сияқты бағыттар.
- «Табиғаттан тыс» әлеуметтік әлемдер — экономика, тарих, мәдениет, саясат, құқық, әлеуметтік-топтық және этникалық қауымдастықтар. Бұларға сәйкес: шаруашылық (экономика) философиясы, мәдениет философиясы, саяси философия, құқық философиясы және т.б.
- Рухани болмыс — наным-сенімдер, адамгершілік және эстетикалық құндылықтар, ғылым, ментальдық қабілеттер әлемі. Бұларға сәйкес: дін философиясы, этика, эстетика, рух феноменологиясы және рух философиясы.
Бұл жіктеу философия салаларының пайда болу кезеңдерін немесе өзара ықпалын толық сипаттауға арналмаған. Ол — мәтіндегі идеяларды бір арнаға түсіріп, философиялық білімнің құрылымын түсінуге арналған жинақы жүйелеу.