Л
В.П.Зинченконың ой толғауы: Выготскийдің өзектілігі
Л.С.Выготскийдің ізбасары, ғалым В.П.Зинченко Г.Л.Выгодская мен Г.М.Лифанованың «Л.С.Выготский — өмірі, қызметі, портретке штрихтар» атты кітабына жазған алғысөзінде Выготский мұрасының әлемдік ғылымдағы орны мен өзектілігін айқын атап өтеді. Оның пайымдауынша, көптеген елдерде Выготский туралы мақалалар мен кітаптар жарық көріп, халықаралық және ұлттық конференциялар өткізіліп келеді; оны данышпан ғалым, психология ғылымының «Моцарты» деп те атайды. Ал өз ортасында бұл «ұлы адам» туралы ойды толық әрі еркін жеткізу әлі де қиын соғып отырғанын қынжыла жеткізеді.
Зинченко үшін Выготский жасаған сананың мәдени-тарихи теориясы — бүгін де «ауадай қажет» ілім. Бұл теорияның өзегінде «мәдениет», «тарих», «сана» сияқты іргелі ұғымдар тұр.
Ол 1991 жылы коммунистік идеология күйрегеннен кейін де Выготский теориясы маңызын жоғалтпағанын, оның тек кеңестік психологияның шеңберінде қалмай, әлемдік психологиядағы ірі құбылыс екенін ерекше көрсетеді. Выготский — отандық психологияның тұтас бір дәуірі; оның ілімі «құдіретті» болғандықтан ғана емес, зиялы, мәдени, тарихи табиғатымен құнды, сондықтан әрдайым заман талабына сай әрі қызықты.
Ізбасарлар сабақтастығы және «сана—іс-әрекет» мәселесі
В.П.Зинченко Выготскийдің іргелі қағидаларына сүйеніп, оны әрі қарай дамытқан белгілі психологтарды атап өтеді: В.В.Давыдов, А.В.Запорожец, А.Н.Леонтьев, А.Р.Лурия, Д.Б.Эльконин және көптеген дефектологтар. Дегенмен, уақыт өте келе Выготский ұсынған «сана мен іс-әрекет» парадигмасы кейбір мектептерде негізінен «іс-әрекет» парадигмасымен алмастырылғаны айтылады.
Тарихи кедергілер
Выготскиймен қатар еңбек еткен көптеген психологтардың есімі ұмытылып, ғалым еңбектерін жариялауға ұзақ уақыт бойы рұқсат берілмегенімен, оның аты ғылыми басылымдарда тұрақты аталып отырды.
Екіжақтылықтың көмескіленуі
Ізбасарлар сананың екі қырын — «тұрмыс үшін сана» және «сана үшін сана» — ажыратып қарастыруды ұзақ уақыт ескере бермеді. Бұл көзқараста «сана үшін сана» міндетті түрде іс-әрекеттен жоғары тұрады; сонда ғана іс-әрекет пен сананың арақатынасы үйлесім тауып, адамның әрекеті нәтижелі болады.
Осы тұстан келіп, Выготскийдің адамның жеке-даралығы мен тұлғалық болмысына қатысты көзқарастары кеңестік кезең идеологиясына толық үйлесе бермегені аңғарылады.
Мәдени-тарихи даму және «жақын даму аймағы»
Адам жан дүниесінің сыр-сипатын терең талдаған Выготскийдің ерекше мән беретін тұстарының бірі — психиканың мәдени-тарихи дамуы және «баланың дамуының жақын даму аймағы» туралы тұжырымы.
Мәдени-тарихи теориядағы жүйелік көзқарас
- Адамның әлеуметтік өмірдегі тіршілік бейнесі қоғамның даму дәрежесіне тәуелді.
- Даму деңгейі сол әлеуметтік кеңістіктегі заттарды игеру, тұтыну мәдениетіне байланысты.
- Тарихи фактор ретінде адам дүниеге келгеннен өмірінің соңына дейін ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып қалатын өмір тәжірибесі, іс-әрекеті мен мінез-құлқының, тұтас жан дүниесінің өзгеріп өрістеуіне ықпал етеді.
Баланың дамуы, өсіп-жетілуі, кәмелетке толып азаматтық қасиетке ие болуы және кісілік сипаттарының қалыптасуы да тарихи жағдайлар мен әлеуметтік ортаға тәуелді. Сыртқы ортадан түйсініп-қабылдағанын ой елегінен өткізуі нәтижесінде сана өрістейді; бұл үдеріс сыртқы факторлардың (экстериоризация) ішкі факторларға (интериоризация) айналуымен сипатталады.
Қарым-қатынас, таңба және жоғары психикалық функциялар
Выготский теориясындағы тағы бір маңызды ерекшелік — баланың айналасындағы адамдармен қарым-қатынас барысында тарихи тәжірибені, тіршілік шындығын өзгелердің сөзі мен тәлім-тәрбие өнегесі арқылы жанамалай игеруі. Осы арқылы бала дербестігін қалыптастырып, психикалық қасиеттерін дамытады. Әлеуметтік ортадан меңгерген білім мен сан алуан мағлұматтар оның ішкі дүниесінің дамуын ілгерілетіп, болмыстың бала санасындағы бейнеленуі ретінде жоғары психикалық функцияларға ұласады.
Дамудың негізгі өзгерістері қалай көрінеді?
Бала басынан өткен оқиғаларды белгі-таңба ретінде танып, мәнін түсінген сайын жан дүниесі байиды.
Материалдық (заттық) дүние жоғары психикалық қызмет арқылы мәдени факторға, яғни саналық бейнеге айналады.
Жаттау сөздік-мағыналық еске айналып, елестету ойлауға, ал қарапайым қимыл-қозғалыстар ерікті әрекеттерге ұласады.
Психикалық құбылыстардың пайда болуын Выготский екі арнада түсіндіреді: кез келген мәдени функция алдымен әлеуметтік кеңістікте (адамдар арасындағы қатынаста), кейін психологиялық кеңістікте (адамның ішкі дүниесінде) көрініс табады. Алдымен өзара қарым-қатынаста қалыптасқан нәтиже кейіннен адамның ішкі көңіл күйі мен саналық құрылымынан байқалады.
Л.С.Выготский «Жоғары психикалық функциялардың даму тарихы» (1931) еңбегінде: баланың жоғары психикалық функциялары әлеуметтік ортада ересектермен қарым-қатынас арқылы туындайтынын, дәл осы жағдайда ғана сана-сезімі өсіп-жетілетінін атап көрсетеді. Бұл тұжырым кейіннен «жақын даму аймағы» қағидасының негізіне айналды.