Қазақша рефераттар

Ұзақ мерзімді активтер есебі

Құжат туралы қысқаша мәлімет

Бұл материалдар «Бухгалтерлік есеп және аудит» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешеннің құрамына кіреді және «Мемлекеттік және жергілікті басқару» (5В051000) мамандығы студенттеріне арналған.

  • Бөлімдер: Глоссарий, дәріс материалдары, тәжірибелік сабақтар, студенттердің өздік жұмыстары.
  • Мақсаты: есеп пен аудиттің негізгі ұғымдарын жүйелеу және пән бойынша базалық теориялық негіз қалыптастыру.

Глоссарий

Төменде пән бойынша жиі қолданылатын негізгі терминдер қысқа әрі нақ анықтамаларымен берілген.

Аудит және қорытынды құжаттар

Аудиторлық стандарт
Аудиторлық қызметті жүзеге асыруда қолданылатын ережелер жиынтығы.
Аудиторлық қорытынды
Қаржылық есептілікті тексеру нәтижелерін жүйелеп, есепте көрсету.

Ақша қаражаттары және қозғалысы

Ақшалай қаржылар
Кассадағы және банк шоттарындағы ақша қаражаттары (нақты ақша және талап етілгенге дейінгі салымдар).
Ақшалай қаржылардың ағымы
Ақша қаражаттары мен олардың баламаларының келуі және кетуі.
Ақша қаражаттарының баламалары
Алдын ала белгілі сомаға тез айналатын, тәуекелі төмен қысқа мерзімді, жоғары өтімді салымдар.
Ақша қаражаттарының қозғалысы
Ақша қаражаттары мен олардың баламалары бойынша түсімдер мен төлемдер.

Бағам және валюталық ұғымдар

Ағымдағы валюталық бағам
Дереу есеп айырысуға арналған айырбас бағамы.
Валюта бағамы
Бір валютаны екіншісіне айырбастау коэффициенті.
Бағам айырмашылығы
Шетел валютасының бірдей санын қайта есептеу нәтижесінде пайда болатын айырма.

Есеп, саясат және есептілік

Аралық қаржы есептілігі
Аралық кезең үшін толық немесе ықшамдалған қаржылық есептер жиынтығы.
Есеп саясаты
Қаржылық есептілікті әзірлеу және ұсыну үшін ұйым қабылдаған принциптер, ережелер мен практикалар жиынтығы.
Шоғырландырылған қаржы есептілігі
Топтың біртұтас экономикалық ұйым ретінде ұсынылатын қаржылық есептілігі.

Активтер, құн және амортизация

Амортизация
Активтің амортизацияланатын құнын пайдалы қызмет мерзімі ішінде жүйелі түрде бөлу.
Амортизацияланатын құн
Жойылу құны шегерілген бастапқы құн (немесе бастапқы құнның орнына көрсетілген басқа сома).
Баланстық құн
Жинақталған амортизация мен құнсызданудан болған залал шегерілгеннен кейінгі танылатын сома.
Әділ құн
Тәуелсіз, хабардар тараптар арасындағы мәміледе актив айырбасталуы мүмкін сома.
Құнсызданудан болған залал
Активтің баланстық құнының өтелетін сомадан асып түсуі.
Материалдық емес активтер
Табиғи нысаны жоқ, бірақ құндық бағасы бар және табыс әкелетін ұзақ мерзімді объектілер.
Негізгі құралдар
Өндірістік және өндірістік емес салада ұзақ уақыт қызмет ететін материалдық активтер.

Міндеттемелер, капитал және есеп айырысу

Міндеттеме
Өткен оқиғалар нәтижесінде пайда болған, экономикалық пайдасы бар ресурстардың шығуына әкелетін ағымдағы міндеттеме.
Жарғылық капитал
Субъектінің өндірістік қызметі үшін қажетті бастапқы капитал.
Дебиторлық қарыздар
Ұйымға заңды және жеке тұлғалардың берешегі.
Кредиторлық қарыздар
Ұйымның басқа ұйымдар мен жеке тұлғалар алдындағы берешегі.
Овердрафт
Шоттағы қалдықтан артық сомаға төлем жасау нәтижесінде пайда болатын кредиттік қалдық.
Азшылық үлесі
Бас ұйым тікелей немесе жанама иелік етпейтін үлеске тиесілі пайда/залал және таза активтер бөлігі.

Қызмет түрлері және өзге ұғымдар

Операциялық қызмет
Компанияның кіріс әкелетін негізгі қызметі және инвестициялық/қаржылық қызметтен бөлек өзге қызметі.
Инвестициялық қызмет
Ұзақ мерзімді активтер мен басқа инвестицияларды сатып алу және сату.
Қаржы қызметі
Меншік капиталы мен қарыз қаражаттарының құрамы мен мөлшеріндегі өзгерістерге әкелетін қызмет.
Қаржы құралы
Бір ұйымда қаржы активін, екіншісінде қаржы міндеттемесін немесе үлестік құралды туындататын шарт.
Жалдау
Активтерді келісілген мерзім ішінде төлем үшін пайдалану құқығын беретін шарт.
Қаржылық жалдау
Актив иеленумен байланысты тәуекелдер мен пайдалардың елеулі бөлігі жалгерге өтетін жалдау.
Операциялық жалдау
Қаржылық жалдаудан өзге жалдау түрі.
Тауарлы-материалдық құндылықтар
Айналым қаражатының шынайы материалдық мүлік түріндегі бөлігі.
Қаржылық нәтиже ұғымдары: табыстар — активтердің өсуі немесе міндеттемелердің азаюы; шығындар — активтердің азаюы немесе міндеттемелердің көбеюі.

Дәріс материалдары

Бұл бөлім бухгалтерлік есептің қалыптасуы, мақсат-міндеттері, ақпараттық жүйе ретіндегі рөлі және Қазақстандағы құқықтық реттелуін қамтиды.

Тақырып 1. Ақпарат жүйесі ретіндегі бухгалтерлік есеп

Дәрістің мазмұны:

  1. Бухгалтерлік есептің пайда болуының тарихи аспектісі
  2. Бухгалтерлік есеп және оның міндеттері
  3. Бухгалтерлік есептің ақпараттық жүйесі
  4. Қазақстанда бухгалтерлік есептің заң жүзінде реттелуі

1) Бухгалтерлік есептің пайда болуының тарихи аспектісі

Бухгалтерлік есеп адамзат өркениетімен бірге қалыптасып, үздіксіз дамып келеді. Ежелгі Египетте, Месопатамияда, Вавилонда және Иранда шаруашылық есеп жүргізген есепшілер болғаны белгілі: Египетте жазбалар папирусқа, Вавилонда қыш тақтайшаларға түсірілген.

Шамамен 5–6 мың жыл бұрын есеп жүргізудің алғашқы әдіс-тәсілдері қолданылған. Ежелгі Греция мен Римде есеп жүргізу деңгейі жоғары болып, ағаш тақтайшаларға жазылған жазбалар «кодекс» деп аталған.

Орта ғасырдың соңына қарай «бухгалтер» атауы қалыптасты. 1498 жылы Қасиетті Рим империясының императоры Максимилиан Христоф Штехерді алғашқы бухгалтер ретінде тағайындағаны айтылады. Сол кезеңнен бастап есепті арнайы кітаптарда жүргізу кең тарады.

Қосарлы бухгалтерияның классикалық сипаттамасы 1494 жылы Лука Пачолидің еңбегінде берілді. Оның «Жазбалар мен шоттар туралы трактат» бөлімінде есепті екі жақты жазу тәсілдері жүйеленген. Итальяндық қосарлы бухгалтерия әдісі кейінгі даму бағытына айтарлықтай ықпал етті.

Ресейде есеп шіркеулер мен монастырларда жүргізіліп, жазба кітаптарында мал саны, жер өлшемі сияқты деректер тіркелген. Петр I есеп ісінің дамуына ерекше үлес қосып, есеп жүргізетін мамандарды даярлауды және есеп кітаптарын қолдануды ұйымдастырды. Кейін орыс тілінде алғашқы баспа еңбектер шыға бастады. 1783 жылы «Коммерция және сауданың кілті, немесе бухгалтерия ғылымы…» атты алғашқы кітап жарияланды.

2) Бухгалтерлік есеп және оның міндеттері

Қазақстанда шаруашылық субъектілерінің құрылымы әртүрлі: мемлекеттік кәсіпорындармен бірге бірлестіктер, акционерлік қоғамдар, кооперативтер, бірлескен және жеке меншік кәсіпорындар қызмет етеді. Мұндай ортада көптеген шаруашылық процестері орын алады, ал олардың барлығы шаруашылық есеп арқылы көрсетіліп, жүйеленеді.

Негізгі анықтама

Бухгалтерлік есеп — шаруашылық жүргізуші субъектінің мүлкін, оның қозғалысын, міндеттемелерін, есеп айырысуларын және қаржылық нәтижелерін көрсететін ақпараттық жүйе.

Бухгалтерлік есеп шаруашылық құбылыстардың сандық және сапалық қырларын өзара байланыстырып, операцияларды табиғи және ақшалай өлшемде тіркейді. Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» Заңында (2007) есепті ұйымдастыру мен жүргізудің негізгі принциптері, субъектілердің құқықтары мен міндеттері айқындалған.

Бухгалтерлік есептің пәні — шаруашылық операциялардың негізін құрайтын мүлік және оның қозғалысы. Мүлік, міндеттемелер және операциялар іс жүзіндегі шығындарды жинақтау арқылы ақшалай бағалауда көрсетіледі.

Бухгалтерлік есептің негізгі міндеттері:

  • субъект қызметі туралы толық әрі сенімді ақпарат жинау;
  • ақшалай, материалдық, еңбек және отын-энергетикалық ресурстарды нормалар мен нормативтерге сай бақылау;
  • қаржылық-өндірістік тиімділікті арттыру және жоғалтулардың алдын алу;
  • өндірілген өнімнің және көрсетілген қызметтің нақты өзіндік құнын анықтау;
  • қаржылық нәтижелерді айқындау.

Есеп деректері ғылыми негізделген, нақты және уақтылы жинақталған болуы қажет.

3) Бухгалтерлік есептің ақпараттық жүйесі

Бухгалтерлік есеп көрсеткіштер жүйесін қалыптастырады. Бұл үдерісті дұрыс ұйымдастырудың басты мақсаты — сыртқы пайдаланушыларды және кәсіпорын басшылығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз ету.

Басқару

Тиімді басқару — дер кезінде қабылданған шешім. Ал шешім үшін сапалы ақпарат қажет.

Ақпарат

Шаруашылық өмір фактілерінің болғанын және мазмұнын хабарлайтын мәліметтер.

Пайдаланушылар

Сыртқы тұлғалар және ұйым ішіндегі бухгалтерлер мен басқарушылар.

Нарық жағдайында ақпарат пайдаланушыларының мақсаттары әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан есеп жүйесі түсінікті, қарапайым және сапалы ұйымдастырылуы тиіс. Ақпаратты жинақтап, есеп жүйесіне енгізу үшін нақты талаптар қойылады: шындық, уақтылылық, қажетті дәлдік.

  • Шындық: барлық мәлімет бастапқы құжаттармен расталуы қажет.
  • Уақтылылық: операциялар нақты орындалған күніне жақын мерзімде тіркелуі тиіс.
  • Қажетті дәлдік: сыртқы пайдалануға да, ішкі талдауға да жарамды нақтылық деңгейі сақталуы керек.

4) Қазақстанда бухгалтерлік есептің заң жүзінде реттелуі

Қазақстанда бухгалтерлік есеп жүргізу бірнеше деңгейдегі нормативтік-құқықтық актілермен реттеледі. Негізгі құжаттардың бірі — 2007 жылғы 28 ақпанда қабылданған «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» Заң.

Нормативтік реттеудің төрт деңгейлі жүйесі:

  1. 1-деңгей: ҚР заңдары және ҚР Президентінің жарлықтары.
  2. 2-деңгей: ұлттық бухгалтерлік стандарттар (есеп жүргізу ережелері).
  3. 3-деңгей: салалық ерекшеліктерді ескеретін әдістемелік нұсқаулар, ұсыныстар және нормативтік құжаттар.
  4. 4-деңгей: кәсіпорынның ішкі құжаттары және жыл сайын бекітілетін есеп саясаты.

Есеп саясаты — бухгалтерлік есеп жүргізу және қаржылық есептілікті құрастыру үшін қолданылатын әдістер, ережелер мен тәсілдер жиынтығы.

Нарықтық экономика талаптарына сәйкес есеп жүйесін халықаралық стандарттарға үйлестіру мақсатында мемлекеттік нормативтік реттеу тетіктері қалыптасқан.

Өзіндік тексеруге арналған сұрақтар

Тақырыпты қаншалықты меңгергеніңізді бағалау үшін төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

  1. Бухгалтерлік есептің пайда болуы туралы не білесіз?
  2. Бухгалтерлік есептің пәні қандай?
  3. Бухгалтерлік есептің қандай әдістері бар?
  4. Бухгалтерлік есептің әдістерін атаңыз.
  5. Бухгалтерлік есепті реттеудің қандай жүйелері бар?
  6. Бухгалтерлік ақпарат туралы не білесіз?

Тақырып 2. Бухгалтерлік есептің концепциялары мен қағидалары

Дәрістің мазмұны:

  1. Бухгалтерлік есептің концепциялары
  2. Бухгалтерлік есептің қағидалары

1) Бухгалтерлік есептің концепциялары

Бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың әдістемелік негізін бірқатар тәсілдер құрайды: құжаттау, түгендеу, бухгалтерлік баланс, шоттар жүйесі мен екі жақты жазу, бағалау, калькуляция және есептілік.

Құжаттау

Шаруашылық операцияны жасалған сәтінде бастапқы құжат арқылы тіркеу. Бухгалтерлік есептің айрықша белгісі — операциялардың міндетті түрде құжатталуы. Қазіргі жағдайда құжаттау көптеген бағдарламалар арқылы электронды түрде жүргізіледі (мысалы, 1С).

Түгендеу

Іс жүзіндегі мүлік пен бухгалтерлік есеп мәліметтерінің сәйкестігін тексеру тәсілі. Түгендеу негізгі құралдарға, ТМҚ-ға, ақша қаражаттарына жүргізіледі және белгіленген уақытта, материалдық жауапты тұлға ауысқанда немесе тиісті орган/аудитор талап еткенде өткізіледі.

Бухгалтерлік баланс

Кәсіпорын мүлкі туралы ақпаратты жинақтау және топтау тәсілі. Баланста екі блок көрсетіледі: активтер (не бар) және пассивтер (қандай көздерден қалыптасты). Екі бөлік әрқашан тең болуы тиіс.

Шоттар жүйесі және екі жақты жазу

Шаруашылық операциялар синтетикалық және аналитикалық шоттарда қосарлы жазу әдісімен көрсетіледі. Шот — біртекті экономикалық белгілер бойынша ағымдағы ақпарат жинақталатын топтама. Екі жақты жазу — операция сомасын бір мезгілде екі шотқа бірдей сомада жазу тәсілі.

Бағалау

Мүлік пен оның қалыптасу көздерін ақшалай өлшеу тәсілі. Есеп жүйесінің дұрыс құрылуы үшін бағалау үдерісі дәл және негізді жүргізілуі қажет. Бағалаудың негізіне, әдетте, нақты шығындар алынады.

Калькуляция

Өзіндік құнды анықтау және шығындарды топтау тәсілі. Өнімнің өзіндік құнын есептеу — өнімнің бір өлшеміне кеткен шығындарды ақшалай түрде көрсету.