Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан.
Ақ Орда дәуіріндегі Қазақстан (XIV–XV ғасырлар)
XIV–XV ғасырларда Орта Азия мен Қазақстан моңғол шапқыншылығының зардаптарынан біртіндеп арыла бастады. Әлеуметтік-экономикалық жағдай түзеліп, көптеген ұлыстар мен елдер дербестікке ұмтылды. Сол тәуелсіз мемлекеттердің бірі — Ақ Орда.
Ақ Орданың шекарасы Жайық өзенінен Ертіске дейін, Батыс Сібір ойпатынан Сырдарияның орта ағысына дейін созылды. Негізгі халқы қыпшақтар болды. Сонымен бірге арғындар, Алтай өңірінен қоныс аударған наймандар, қоңыраттар, керейттер, үйсіндер, қарлұқтар және басқа да тайпалар өмір сүрді.
Ақ Орда билеушілері қатарында Орда Ежен, Сартақ, Қоныша, Баян, Сасық-Бұқа, Ерзен, Мүбарак, Шымтай, Орыс хан, Құйыршақ, Барақ және басқалар болды. Олар кейінгі Қазақ хандарының тікелей арғы аталары саналады.
Ақ Орданың күшеюі және Алтын Орда үшін күрес
Ақ Орданың күшейген тұсы — XIV ғасырдың екінші жартысы. 1361 жылы билікке келген Орыс хан өз жағдайын нығайтып, Алтын Орда тағын иеленуге әрекет жасады.
Орыс ханның жорықтары (1374–1375)
1374–1375 жылдары Орыс хан Еділ бойына жорық жасап, Сарай қаласын өзіне қаратты, Хажы-Тарханды (Астрахань) қоршауға алды және Кама бұлғарларының жерін бағындырды.
Дегенмен оның үстемдігі ұзаққа созылмады: келесі жылы Еділ бойынан кетуге мәжбүр болып, Алтын Ордадағы билікті Мамайға қалдырды. 1377 жылы Орыс хан қайтыс болып, Ақ Орда билігі оның ұлы Темір Мәлікке өтті.
Тоқтамыстың көтерілуі және Әмір Темірмен текетірес
Осы кезеңде Маңғыстау өңірінің билеушісі, Жошы әулетінен шыққан Түй Қожа оғланның ұлы Тоқтамыс Орта Азия әміршісі Ақсақ Темірге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандап, 1379 жылы өзін Ақ Орда ханы деп жариялады.
Ақ Орда әмірлерінің қолдауына сүйенген Тоқтамыс 1380 жылы Сарайды, Хажы-Тарханды, Қырымды және Мамай Ордасын басып алды. Бұл оның қарсыласы Мамайдың 1380 жылы Куликово даласында орыс әскерлерінен жеңілуімен де байланысты болды.
Кейін Тоқтамыс Ақсақ Темірдің ықпалынан шығуға тырысты. Алайда 1380, 1391 және 1395 жылдардағы Әмір Темірдің ірі жорықтары нәтижесінде Алтын Орда күйреп, аймақтағы саяси тепе-теңдік түбегейлі өзгерді. Ішкі тартыстармен қатар осы соққылар Ақ Орданың да әлсіреуіне әкелді.
Барақ хан және Ақ Орданың соңғы кезеңі
1423–1424 жылдары Орыс ханның немересі Барақ қарсыластарына төтеп беріп, Ақ Ордадағы билікті өз қолына алды. Бірақ Сығанақ және Сырдарияның орта ағысындағы бірқатар аймақтар Темір әулетінің ықпалында болатын.
1425–1426 жылдары Барақ Ұлықбекке қарсы жорық жасап, Сығанақ пен Сыр бойындағы өзге де қалаларды босатты. Алайда жорық үстінде Барақ қаза тапқаннан кейін Шығыс Дешті Қыпшақтағы билік Шайбан әулетіне ауысып, олар Ақ Орданың елеулі бөлігін өзіне қаратты.
Мемлекеттің өмір сүру ұзақтығы
1227 жылы Жошы қайтыс болғаннан кейін ұлыс екіге бөлініп, сол үдеріс нәтижесінде қалыптасқан Ақ Орда шамамен екі ғасыр өмір сүрді.
Шаруашылық пен жер қатынастары
Отырықшы аймақтарда жерді шартты иелену мен жеке меншік түрлері қалыптасты; мал шаруашылығы да дамыды. Жер иеленудің інжу, милк, сойырғал түрлері және тархандық сый-сияпат тәжірибесі кездеседі.
Салықтар мен тіл
Еңбекші халық хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір, зекет, тағар сияқты алым-салықтар төледі. Ресми тіл ретінде қыпшақ тілі қолданылды.
Әбілхайыр хандығы және «Көшпелі өзбектер» мемлекеті
XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батысы мен орталығында ірі саяси бірлестіктер қалыптаса бастады. Соның бірі — Шайбан әулетінің күшеюімен байланысты Әбілхайыр хандығы. Бұл кезеңде орталық, батыс және солтүстік-батыс өңірлерде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер пайда болып, билік үшін күрес үдей түсті.
Әбілхайырдың билікке келуі (1428)
Жошы әулетіндегі Шайбан ұрпағы Дәулет Шайх оғлының ұлы Әбілхайыр Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеген топтардың қолдауымен 1428 жылы Тура өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. Оның ұлысына қият, маңғыт, шыңбай, найман, қарлұқ, үйсін және басқа тайпалар кірді.
Аумақ және ішкі тұрақсыздық
Шығыс Дешті Қыпшақтағы бытыраңқы феодалдық жерлерді біріктірген бұл мемлекет тарихта «көшпелі өзбектер мемлекеті» ретінде белгілі. Иелігі Ноғай Ордасының шығыс шетінен бастап, батыста Жайыққа, шығыста Балқашқа дейін; оңтүстікте Арал теңізі мен Сырдарияның төменгі ағысына, солтүстікте Тобыл мен Ертістің орта ағысына дейінгі кеңістікті қамтыды.
Әбілхайырдың шамамен қырық жылға созылған билігі кезінде саяси тұрақтылық орнықпады. Билікті тартып алуға ұмтылған топтармен күреске мәжбүр болды. Оған қарсы Ибақ хан, Береке сұлтан, сондай-ақ Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек секілді ықпалды тұлғалар жиі шықты.
Маңызды оқиғалар
- 1 1446 ж. Мұстафа хан әскерлерін талқандады.
- 2 1446 ж. Созақ, Сығанақ, Аққорған, Үзгент қалаларын алып, Сығанақты астана етті.
- 3 1450-жылдары Мәуереннахр тартысына араласып, Самарқанд пен Бұхараға жорық жасады.
- 4 1456–1457 жж. ойраттардан жеңіліп, бірлікті күшейте алмады.
Қазақ хандығының құрылуына алғышарт
Әбілхайыр саясатына наразы болған халықтың бір бөлігі Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандардың бастауымен 1458 жылы Моғолстанға қоныс аударып, Шу мен Қозыбасы (Талас) өңіріне орнықты. 1465 жылы осы негізде Қазақ хандығы құрылды.
1468 жылы Әбілхайыр Қазақ хандығына қарсы жорық үстінде қайтыс болды. Соның артынан «көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырады. Кейін Шайбани ұрпақтары 1499 жылы Мауереннахрға ауысып, Темір әулетінің мемлекеттерін әлсіретіп, Шайбани әулеті билеген жаңа саяси құрылымның негізін қалады.
Ноғай Ордасы: қалыптасуы, аумағы және мұрасы
Алтын Орданың ыдырауы мен Ақ Орданың әлсіреуінен кейін пайда болған мемлекеттердің бірі — Ноғай Ордасы. Ол XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап бөлектене бастады. Бұл үдеріс XIV ғасырда әмір Едіге тұсында жалғасып, оның ұлы Нұраддин (1426–1440) кезеңінде аяқталды.
Халық құрамы және қонысы
Ноғай Ордасының халқы негізінен маңғыттар мен алшындардан тұрды. Құрамында қоңырат, найман, арғын, қаңлы және басқа тайпалар да болды. Орда Еділ мен Жайық арасын мекендеді, ал орталығы Жайықтың төменгі сағасындағы Сарайшық қаласы еді.
Едігенің саяси рөлі
Едіге 1396–1411 жылдары Алтын Ордада билікті өз қолынан шығармай, өзі тағайындаған хандар арқылы басқарды. 1399 жылы Литва–Польша әскері мен Тевтон ордені рыцарьларының біріккен күштерін талқандап, 1408 жылы орыс әскерін жеңіп, Мәскеуге дейінгі аумаққа ықпал жүргізді.
Ыдырау және мәдени мұра
Ноғай билеушілері арасында билік үшін күрес күшейген сайын орда әлсіреп, нәтижесінде оның орнына Қазан, Қырым, Астрахан хандықтары сияқты жаңа саяси құрылымдар қалыптасты. Көшпелі халқының едәуір бөлігі Қазақ Ордасына қосылды.
Ноғайлы дәуірі Қазақ даласына Асан Қайғы, Шалкиіз, Доспамбет, Қазтуған жыраулар сияқты тұлғаларды, сондай-ақ Жиренше шешен, Қарашаш ана тәрізді ел аузындағы даналық бейнелерді мұра етті. Көп томнан тұратын «Қырымның қырық батыры» эпикалық жырлары да осы кезеңнің рухани қазынасы ретінде сақталды.
Моғолстан: құрылуы және аймақтық ықпал
XIV ғасырдың ортасында бұрынғы Шағатай ұлысының шығыс бөлігінде Моғолстан мемлекеті құрылды. Бұл мемлекеттің негізін қалаған Тоғлық Темір (1348–1362) болды. «Моғолстан» атауы — «моңғол» сөзінің түркі және парсы тілдеріндегі нұсқасы.
XIV–XV ғасырларда Моғолстан құрамына Түркістан, оңтүстік-шығыс Қазақстан және Орта Азияның кейбір облыстары кірді. Ондағы тайпалар қатарында дұғлаттар, қаңлылар, керейттер, арғындар, барластар болды. Мемлекеттің орталығы — Алмалық қаласы.
Кейін Моғолстан мен Ноғай Ордасының көшпелі халқы да Қазақ Ордасына қосылып, әр аймаққа тәуелді болған жұрттың бір саяси кеңістікке топтасуына ықпал етті.
Назар аударатын жайт
Моғолстанның құрылуы Шағатай ұлысының ыдырауымен тікелей байланысты болды және Мәуереннахрдағы билік үшін күрестерді күшейтті.
Тоғлық Темірдің Мәуереннахрға ұмтылысы және Әмір Темірдің көтерілуі
Бұрынғы Шағатай ұлысының жерін толық билеуді көздеген Тоғлық Темір Мәуереннахрды Шыңғыс әулетінен шыққан Денішмендінің атынан билеген Қазағанды жою арқылы бұл өңірді Моғолстанға қосуды жоспарлады. 1358 жылы Қазаған өлтірілді, ал бір жылдан кейін оның мұрагері Абдолла да қаза тапты. Осыдан соң Мәуереннахр тәуелсіз ұлыстарға бөлініп кетті.
Дәл осы кезде Әмір Темір шағын әскерімен Кеш қаласының әміріне қызмет ететін. Тоғлық Темірдің әскерлері Кешті алған соң, Темір оған қызметке кірді. 1361 жылы Тоғлық Темір Мәуереннахрға екінші рет жорық жасап, өңірді бағындырып, ұлы Ілияс Қожаны билеуші етіп қалдырды. Бұл жолы Әмір Темір Кештің басшысы болып тағайындалды.
1362 жылы Тоғлық Темір қайтыс болғаннан кейін Моғолстанда билік Ілияс Қожаға өтті. Мәуереннахрда билеуші ретінде Қазағанның немересі Хұсайн күшейді. Әмір Темір Хұсайнмен одақтаса отырып Моғолстанға қарсы күрес жүргізіп, Мәуереннахрды өз ықпалдарына біріктіруге талпынды. Кейін олардың арасында билік үшін тартыс туып, бір шайқаста Темір Балх қаласында Хұсайнды өлтіріп, Мәуереннахрды толық иеленді.
Әмір Темір ислам дініне сүйенді. Ол 1370–1405 жылдары билік етіп, Моғолстанға, Хорезмге, Персияға, Кавказға, Сирияға жорықтар жасады. Оның басқыншылық жорықтары Алтын Орданың әлсіреп, кейін күйреуіне ықпал еткен шешуші факторлардың бірі болды.