Абай қазақ халқының рухани өмірінің айнасы
Халық ағарту ісі және Абай мұрасы
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы (1845–1904) — қазақ ұлтының ұлы ақыны, ойшыл, ағартушы. Ол өз дәуіріне дейінгі әлем даналарының рухани қазынасын терең меңгеріп, көшпелілер әлемінің дүниетанымы мен көркем ой мүмкіндігін бойына сіңірген дара тұлға болды. Сол қасиеттері арқылы Абай адамзат санасының дамуына өлшеусіз үлес қосты.
Абай туған халқының «жан бостандығы» үшін бар ақыл-ойын сарқа жұмсады.
Ақын өмір сүрген кезең — ел тағдыры таразыға түскен уақыт. Еркін жұрт отарлаудың бұғауына ілініп, рухани әрі экономикалық тәуелділік күшейген шақта Абай қазақ руханиятының айнасына айналды. Оның әрбір сөзі — мәңгілік ғибрат, ал мұрасы — ғасырлар бойы жиналған ұлттық ақыл-ойдың мәйегі.
Даналық сөз айту кез келген халықтың пешенесіне жазыла бермейді. Сол сияқты құбылыстың қуатын танып, сөз шебері болып туған ғұлама да әр ғасырда қайталана бермейді. Абай — әр дәуірде кездесе беретін қатардағы талант емес, қайталанбас мәңгілік тұлға.
Тарихи бағалау
Тарихшы В.О. Ключевский мұндай ұлы адамдарды «ұлттың өмір сүруінің кепілі» деп бағалаған.
«Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған».
Бұл өсиет Абайдың адамзат руханиятындағы орнын айқын көрсетеді.
Ұлы тұлғаны тану жауапкершілігі
Ұлылардың өмірін еске алу арқылы біз өткеніміз бен келешегіміз туралы ой толғап, рухани мүддеміздің бағдарын анықтаймыз. Ұлылардың өмірі — ұлттың рухани тарихы. Сондықтан да олардың ғұмырындағы әр сәт қасиетті: даналардың ой ағымын түсіну үшін өмірлік мақсатын, мұрат-мүддесінің алтын өзегін дәл танып барып қана тағдырын да, танымын да терең пайымдай аламыз.
Маңызды ескерту
Өкінішке қарай, Абайдың өмірбаяны мен шығармалары кей кезеңдерде біржақты түсіндіріліп, оның астарлы ойы мен рухани болмысы жаттанды қисынға айналды. Абайдың айналасы мен ақындық мұраты ұлы империя мен орыс саясатының әр тұстағы ыңғайына қарай үстірт әрі қиянатты тәсілмен тәпсірленіп келді.
Бұл қабат бір күнде шайылып кетпейді. Бірақ бағытымызды Абайдың өз тағдырына және шығармаларының терең астарына қарап түзетіп отыру — парыз. Өйткені Абай — ұлттың ар-ожданы, мақтанышы және намысы.
Заман және тұлға
Абайды Абай еткен негізгі қуаттың бірі — өзі өмір сүрген заман. Әрбір дананың көзқарасын айқындайтын өлшем — сол дәуірдің қоғамдық құрылымы, әлеуметтік, ұлттық және рухани ахуалы. Ұлы тұлғаны өз дәуірі тудырады.
В.О. Ключевский Пушкин талантының қалыптасуын екі дәуірдің табанды дайындығымен байланыстырса, Абайды туғызу үшін қазақ халқы да Абайға дейінгі бүкіл тағдырын тарих таразысына салды. Абайды «соқтықпалы, соқпақсыз» заман тудырды: ол көне дәуірден бері көшпелілер мәдениетінің болмысын бойына жиған жиынтық қасиеттің көрінісі болды.
Шоқан Уәлиханов — қазақ ағартушылығының негізін салушылардың бірі
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835–1866) — демократиялық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі. Энциклопедист-ғалым, шығыстанушы, саяхатшы, публицист әрі қоғам қайраткері ретінде ол еуропалық білім мен Шығыс халықтары мәдениетін терең түсінуді үйлестірді. Қысқа ғұмырында мол әрі жан-жақты шығармашылық мұра қалдырды.
Ықпал еткен орта
Уәлихановтың азамат, ғалым және ойшыл ретінде қалыптасуында орыстың озық мәдениеті мен ғылыми қайраткерлерінің ықпалы зор болды. Ол В.Г. Белинский, Н.Г. Чернышевский, А.И. Герцен, Н.А. Добролюбов еңбектерін оқып, олардың идеяларын қолдады.
Кезеңдер
- Қалыптасу кезеңі (1855–1859): Петерборға барғанға дейінгі уақыт.
- Кемелдену кезеңі (1859–1865): Петербордан басталып, туған жерге оралғаннан кейінгі соңғы жылдарды қамтиды.
Омбы кадет корпусын бітірген Шоқан аз ғана ғұмыры ішінде этнография, Қазақстан және Орта Азия тарихы мен мәдениеті саласында маңызды еңбектер жазды. Ол тікелей философиялық трактаттар жазбағанымен, көптеген шығармаларында философиялық пікірлер мен тұжырымдар анық байқалады.
Философиялық көзқарастарының өзегі
«Қазақтардағы шамандықтың қалдығы», «Даладағы мұсылмандық жөнінде», «Тәңір (Құдай)» еңбектерінде ол дүниенің адам санасынан тыс өмір сүретінін жоққа шығармайды. Шамандықтың себебін түсіндіре отырып: күн, ай, жұлдыздар және жер — алғашқы құдірет деп көрсетеді.
Шоқан себептілік заңдылығын құптап, себепсіз құбылыс болмайтынына сенген. Мәселен, «Тәңір (Құдай)» мақаласында малды қасиет тұту ырымдарын халық тұрмысының малға тәуелділігімен түсіндіреді.
Сондай-ақ ол адам мәселесіне — адамның дүниедегі орнына, өмір мен өлім сырларына — ерекше назар аударды. Табиғат пен адам, өмір мен өлім әрқашан танданудың пәні екенін айтып, таным қажеттілігінен шамандық туғанын пайымдайды.
Дін туралы сыны
Уәлиханов қазақ даласында татар және Бұқара молдалары таратқан діни қағидалардың зиянын ашық айтып, мұндай уағыздардың ой мен сезімнің дамуын тежейтін схоластикаға ұласатынын атап көрсетеді. Кейбір пікірлердегі «реформа жасалады» деген уәжге де күмәнмен қарап, мұндай өзгерістің мүмкін еместігін айтады.
Ыбырай Алтынсарин — елдің қараңғылығын сейілткен ағартушы
Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) қазақ қоғамы тым мешеу кезеңде, ауыл үстіне төнген қараңғылық сейілмеген уақытта өмір сүрді. Патша өкіметінің қанауы мен жергілікті әкімдер, феодалдардың зорлығы қатар жүріп, халықтың күйзелісі күшейді. Осындай ауыр кезеңде ел үшін еңбек ету — үлкен азаматтық міндет еді.
Заманы ұсынған талаптардан тайсалмай, халықтың мұңын арқалап күрес жолына шыққан тұлғалардың бірі — Ыбырай Алтынсарин.
М.О. Әуезов Ыбырайдың қайратын, айнымас мінезін, халықшыл сана тереңдігін ерекше бағалап, оның қиындыққа мойымаған табандылығын атап өтеді. Революцияға дейін-ақ ғалымдар мен зиялылар Ыбырайдың ағартушылық қызметіне назар аударып, қолдау білдірген.
Замандас пікірі
Ыбырайдың замандасы Ф.Д. Соколов 1889 жылы жазған хатында қазақ халқының оны ерекше құрметтегенін, орыс қоныстанушыларының да оны қайырымды әрі әділ адам санағанын айтады.
Алғашқы зерттеулер
Н. Ильминский 1891 жылы Қазанда «Ы. Алтынсаринді еске алу» атты еңбек жариялап, хаттары мен материалдарын топтастырды. Бұл — Ыбырайды танудағы алғашқы биографиялық дереккөздердің бірі. Кейін Ыбырай мұрасын қазақ ғалымдары жан-жақты зерттеуді қолға алды.
Шал ақын — жаңа кезеңге бет алған поэзия тұлғасы
Шал ақын — XV–XVIII ғасырлар әдебиетіндегі ең көрнекті тұлғалардың бірі ретінде танылады. Оның «Он бес деген жасым-ай» толғауы алғаш рет 1958 жылы баспа бетінде жарияланды. Кейін зерттеушілер ақынның өмірбаяны мен шығармалары жайлы деректерді толықтыра түсті.
Жариялану және зерттелу тарихы
- 1958 жылы «Шал ақын кім?» мақаласы арқылы алғашқы нақты мәліметтер беріліп, бірқатар өлеңі көпшілікке ұсынылды.
- 1962 жылғы жинақта өлең көлемі ұлғайып, Шал мұрасының тақырыптық әр алуандығы айқындалды.
- 1965 жылғы «Үш ғасыр жырлайды» кітабында өлеңдерінің саны артты, поэзиясына жүйелі баға берілді.
Зерттеулерде Шал ақынның, ең алдымен, импровизатор екені айтылады. Оның өлеңді жазып қалдырған-қалдырмағаны жөнінде нақты дерек аз. Дегенмен бізге жеткен мұрасының өзі-ақ оның шешендік қуатын, ойының шымырлығын және өсиетшіл үнін танытады.
Сүйінбай Аронұлы — тіл шебері, өткір сыншы
Сүйінбай Аронұлы (1822–1895) Алматы облысы, Жамбыл ауданы Майтөбе жайлауында дүниеге келген. Кейін табылған толғауларында ақын өз әулеті мен жақындарының есімдерін атап өтеді. Өлер алдындағы толғауларынан оның 73 жасқа келгені аңғарылады; бұл дерек Сүйінбайдың 1822 жылы туғанын нақтылай түседі.
Өмір түйіні
«Керуендей бір күні жөнелермін,
Жан келіп кетпейді ме неше дүркін?»
Толғауларынан ақынның өмірге байыппен қарағаны, уақыттың өтпелілігін терең сезінгені көрінеді.
Сүйінбай — халқымыздың поэтикасына жетік, тілі шебер, жүйрік ақын. Билер мен төрелерді өткір сынаған өлеңдері оның мысқылға ұста екенін дәлелдейді. «Кәрілік» өлеңінде ол адамның жас кезеңдерін бейнелі теңеулермен өрнектеп, көркемдік қуатын айқын танытады.
Сүйінбайды қазақ қана емес, көрші Орта Азия халықтары да жақсы білген. Әсіресе қырғыз халқымен аралас-құралас болып, олардың мұң-мүддесін де терең түсінген, хан мен датқалардың зорлығын аяусыз әшкерелеген.
Дулат Бабатайұлы — көркемдік көкжиегін кеңейткен ойшыл ақын
Дулат Бабатайұлы (1802–1871) қазіргі Аягөз өңірінде туған. Мұсылманша сауат ашып, оқыған, өз уақытының білімді адамдардың бірі болған. Ол — қазақ жыр әлемінде дара шапқан тұлпар, өз дәуірінің әлеуметтік күйін өлеңге түсіріп қана қоймай, сол құбылыстардан терең ой түйген ойшыл.
Мұраның сақталуы және басылымы
Дулаттың жырларының бір бөлігін оның көзі көрген замандасы Байділдә жазып алып, қолжазба күйінде сақтаған. Кейін бұл мұра Ғаббас Байділдәұлы мен Шәкір Әбенұлы арқылы жеткені айтылады. Ақынның өлеңдері Қазан төңкерісіне дейін «Өсиетнама» деген атпен Қазанда 1880 жылы басылып шыққан.
Зерттеушілер Дулат өлеңдерінің тілі халық ауыз әдебиетімен ғана емес, кейінгі Абай, Ыбырай, Махамбет, Шортанбай сынды ақындардың ой арнасымен де астасатынын атап өтеді. Дулат поэзиясының басты ерекшелігі — өмірді сырттан баяндау емес, сол өмірдің ішіне еніп, сырын сезіндіре отырып, айқын өрнектеуі.
Көркемдік қуат
Дулат поэзиясы сөз құдіретін, тіл сұлулығын терең сезіндіреді; жырдың қуатымен ойды оятып, бойға серпін береді.
Дулат «зар заман» әдебиеті өкілдерінің қатарында аталғанымен, оның өлеңі көркемдік нақтылық, тіл қуаты және әдіс сауаттылығы жағынан көптеген ақындардан өзгеше. Арнау өлеңдері, лирикалық қайырымдары, өсиет-өнеге сөздері, мысалдары және «Еспембет» дастаны — тұтас бір дәуірдің көркемдік биіктігін танытатын мұра.
Шортанбай Қанайұлы — «зар заман» сарынының танылуы
Шортанбай Қанайұлы (1818–1881) шығармашылығының әдебиет тарихындағы орны XIX ғасырдың аяқ шенінен бастап-ақ айқындала бастады. Шортанбайтанудың бастауында халық әдебиеті үлгілерін жинап, ғылыми сипаттама жасаған В.В. Радловтың еңбектерін атауға болады. Ол ел ішіндегі әдебиет үлгілерін түр, сарын, ерекшелік тұрғысынан барлап, қоғам жағдайымен және ислам дінінің ықпалымен байланыстыра қарастырған.
Түсіндірудегі түйткіл
Кейін Шортанбайға «діншіл», «діни» деген атаудың жапсарласа берілуі Радлов мәліметтерін үстірт қабылдап, сол дерекке сүйенген біржақты тұжырымдардан да туындаған болуы мүмкін.
«Зар заман» мен «Заман ақыр» тәрізді ұғымдар арқылы сипатталған дәуірлік көңіл күй — Шортанбай поэзиясын түсінудің маңызды кілті. Бұл бағытты зерттеу үшін тарихи дерек, мәтіндік талдау және дәуір контексін қатар ұстайтын байыпты көзқарас қажет.