Қазақша рефераттар

Грек парсы соғыстары

Ежелгі дүние тарихы: пәні, мақсаты, міндеттері, деректері және кезеңдері

Тарих — адамзат қоғамының өткенін зерттейтін ғылым. Б.з.д. IV мыңжылдықтың соңында адамзат тарихында жаңа дәуір басталды: алғашқы қауымдық құрылысқа тән қатынастардан өзгеше, алғашқы өркениеттер қалыптасып, алғашқы мемлекеттер дүниеге келді. Бұл мемлекеттер б.з.д. IV–II мыңжылдықтар аралығында Жерорта теңізінен Тынық мұхитына дейінгі кең аумақта пайда болып, б.з.д. IV мыңжылдықтың соңынан б.з. I мыңжылдықтың ортасына дейінгі кезеңнің тарихы «Ежелгі дүние тарихы» деп аталады.

Лекция жоспары

  1. Ежелгі дүние тарихы — жалпы тарих курсының құрамдас бөлігі.
  2. Зерттеу объектісі, мақсаты мен міндеттері.
  3. Ежелгі дүниенің негізгі кезеңдері.
  4. Ежелгі Шығыс: түп деректері мен тарихнамасы.

Негізгі ұғымдар

Зерттеу объектісі

Ежелгі Шығыс елдері, Ежелгі Греция және Ежелгі Римнің саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени даму тарихы.

Мақсаты

Таптық қоғамдардың, алғашқы мемлекеттердің пайда болуы мен дамуы, құл иеленушілік қатынастардың қалыптасуы және тарихи заңдылықтарды түсіндіру.

Міндеттері

Ежелгі Шығыс пен антик әлемді салыстыра талдау; институттар мен құндылықтардың рөлін ашу; деректермен ғылыми жұмыс істеуге, талдау мен қорытынды жасауға үйрету.

Нәтиже

Теориялық білімді тәжірибеде қолдану дағдысы және студенттің өздігінен оқу әрекетін дамыту.

Әдебиеттер

  • Ю.С. Крушкол. История древнего мира. В 2-х т., т. 1. М., 1971.
  • Г.М. Бонгард-Левин. Древние цивилизации. М., 1984.
  • Д.Ж. Мелларт. Древнейшие цивилизации древнего Востока. М., 1982.
  • Л.С. Васильев. История Древнего Востока. В 2-х т., т. 1. М., 1998.
  • Г.Б. Поляк, А.Н. Маркова. Всемирная история. М., 1997.

Ежелгі дүниенің негізгі кезеңдері

Ежелгі дүние тарихы шартты түрде үш кезеңге бөлінеді. Бұл жіктеу қоғамның әлеуметтік құрылымы, мемлекеттің түрі, экономикадағы өзгерістер және технологиялық серпілістермен байланысты.

1) Көне ежелгі дәуір

Б.з.д. IV мыңжылдықтың соңы — б.з.д. II мыңжылдық. Қола дәуірімен сәйкес келеді.

2) Ежелгі мемлекеттердің гүлдену дәуірі

Б.з.д. II мыңжылдықтың соңы — б.з.д. I мыңжылдықтың соңы. Империялық бірлестіктер қалыптасып, ақша-тауар қатынастары кеңейді.

3) Кейінгі ежелгі дәуір

Б.з. I мыңжылдықтың I жартысы. Қоғамдық қатынастар өзгеріп, кейінгі феодалдық үрдістердің алғышарттары күшейді.

Екі ірі даму үлгісі

Бұл кезеңдерде ежелгі мемлекеттердің дамуы, негізінен, екі бағытта өрбіді: ежелгі шығыстық және антикалық. Әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерімен қатар, ортақ белгілері де болды.

Ежелгі Шығыс қоғамының экономикасы мен әлеуметтік құрылымы

Экономиканың негізгі белгілері

  • Натуралдық өндіріс басым болды; айырбас сауда жетекші орын алды (Египет, Месопотамия, Үндістан).
  • Б.з.д. III мыңжылдықта негізгі экономикалық бірлік ретінде ірі патша шаруашылығы күшейді.
  • Б.з.д. II мыңжылдықта еңбек құралдары жетіліп, қолөнер мен тауарлы өндіріс өсті, халықаралық байланыстар кеңейді.

Құлдықтың ерекшелігі

Ежелгі Шығыста патриархалдық құлдық қалыптасты. Құл әдетте үй шаруашылығы мен өндірісте қожайынмен бірге еңбек етті; соғыс тұтқындары мен борышкерлер құлдыққа түсті. Бұл модель классикалық антикалық құлдықтан қанау деңгейі мен шаруашылық құрылымы жағынан ерекшеленді.

Жер қатынастары: екі сектор

Қауымдық сектор

Жер аумақтық қауымның меншігі болды; қозғалмалы мүлік — қауымдастардың жеке меншігі. Қауымдастар өз үлестерін өңдеп, өнім өндірді.

Мемлекеттік сектор

Патша жерлері мен храм жерлері кірді. Мұнда формалды түрде ерікті, бірақ саяси құқы шектеулі «патша адамдары» еңбек етті; қосымша түрде құл еңбегі қолданылды.

Темір дәуірі, империялар және жеке меншік

Б.з.д. II мыңжылдықтың соңы: бетбұрыс

Бұл кезеңде қола ғасыры аяқталып, темір ғасыры басталды. Шығыс Жерорта теңізі мен Кіші Азияға «теңіз халықтарының» қозғалысы ықпал етіп, Таяу Шығыстағы саяси тұрақтылыққа соққы берді. Басқа аймақтарда да тайпалардың белсенді қоныс аударуы жүрді: Иранға үнді және парсы тайпалары келді, Үндістанда үнді-арийлер Ганг аңғарын игере бастады.

Кейінгі ежелгі дәуір және орта ғасырларға өту

Б.з. I мыңжылдықтың алғашқы жартысында әлеуметтік жіктелу үдеп, жаңа қатынастар қалыптасты. III–V ғасырларда халықтардың Ұлы қоныс аударуы көптеген ежелгі мемлекеттердің әлсіреуіне, кейде күйреуіне себеп болды. Қалалардың артықшылықтары азайып, экономикалық орталық бірте-бірте ірі жер иеленушілердің иеліктеріне ауысты. Осы үрдістер жаңа — феодалдық қатынастардың қалыптасуына жол ашты.

Ежелгі Шығыс, Ежелгі Греция және Ежелгі Рим: тарихи кеңістік

Ежелгі Шығыс деген не?

«Ежелгі Шығыс» — шартты термин. Ол ежелгі заманда грек-рим әлемінің шығысы мен оңтүстік-шығысында орналасқан елдердің жиынтығын білдіреді. Мұнда Оңтүстік Азия және ішінара Солтүстік Африка аймақтары да қамтылуы мүмкін. Шекара тұрақты емес: финикиялықтар Карфаген державасын құрып, батысқа дейін жетсе, гректер Кіші Азия жағалауы мен Кипрді отарлады.

Дүниежүзі тарихында Шығыстың орны айрықша: жеке меншік, таптық антагонизм және мемлекеттік өкіметтің алғашқы белгілері дәл осы аймақта айқын көрінді; жазудың ең көне жүйелері қалыптасты; алғашқы өркениеттер антик дүниеге елеулі ықпал жасады.

Ежелгі Греция кезеңдері

  1. Эгей өркениеті (крит-микен дәуірі), б.з.д. III–II мыңжылдықтар.
  2. Б.з.д. XI–IX ғғ. Греция.
  3. Архаикалық кезең, б.з.д. VIII–VI ғғ.
  4. Классикалық кезең, б.з.д. V–IV ғғ.
  5. Эллинистік кезең, б.з.д. IV ғ. II жартысы — б.з.д. I ғ. ортасы.

Грецияда мемлекеттіліктің қалыптасуы полис — жаңа әлеуметтік-саяси ұйымның пайда болуымен тығыз байланысты.

Ежелгі Рим кезеңдері

  1. Патшалық кезең (б.з.д. VI ғ.) және ерте республика (б.з.д. V–IV ғғ.).
  2. Кейінгі республика (б.з.д. II–I ғғ.) және ерте империя (б.з. I–II ғғ.).
  3. Құл иеленушілік және саяси дағдарыс кезеңі (б.з. III ғ.).
  4. Дағдарыстың тереңдеуі (б.з. IV–V ғғ.).

Рим тарихы құл иеленушілік құрылыстың ең жоғары сатысын көрсететін қорытынды кезеңдердің бірі ретінде қарастырылады: б.з.д. I ғ. — б.з. II ғ. аралығында Рим Солтүстік Африканы, Еуропаның басым бөлігін және Алдыңғы Азияның бірқатар өңірлерін бағындырды.

Ежелгі Шығыс деректері мен тарихнамасы

Жазба дәстүрі және хронология

Ежелгі Шығыста бірыңғай хронологиялық жүйе болмады: оқиғалар көбіне патшалардың билік жылдарымен есептеліп, әр жыл ерекше атаумен белгіленді. Ежелгі Месопотамия туралы мәліметтердің бір бөлігі Библия мәтіндерінде және антик авторларында сақталған. Б.з.д. V ғасырда Геродот Вавилон мен Ассирия жайлы деректер қалдырып, Тигр–Евфрат аңғарының шаруашылығы мен тұрмысын сипаттады.

Берос және храм архивтері

Вавилон абызы Берос грек тілінде Вавилон тарихына арналған еңбектер жазып, діни бағыт ұстана отырып, храмдарда сақталған жазба түпнұсқаларды пайдаланған.

Археологиялық ашылымдар

  • Лэйард Ниневиядан Ашшурбанипал кітапханасын (20 000 саз тақта) тапты.
  • Сузыдан Хаммурапи заңдары жазылған базальт бағана анықталды (француз археологтары).
  • Лагаш қазбаларынан шаруашылық құжаттары, шарттар, тізімдер сияқты әкімшілік мәтіндер табылды.

Зерттеу бағыты және ғалымдар

Ұзақ уақыт бойы зерттеулерде саяси тарих, соғыстар, билеушілердің әрекеттері, сондай-ақ мифтер мен діни түсініктер басым қамтылды. Кейін әлеуметтік-экономикалық тарихқа ерекше назар аударыла бастады.

  • В.В. Струве — Шумердің сарай-храм шаруашылығын зерттеп, құл еңбегінің үлесін көрсетті.
  • И.М. Дьяконов — жер қатынастары, отбасы эволюциясы, саяси құрылым мәселелерін талдады.
  • В.А. Белявский, Ю.Б. Юсифов және басқалар — Алдыңғы Азиядағы құл иеленудің рөлін сипаттады.
  • Ю.Я. Перепелкин — Египеттегі құл еңбегін түпнұсқа деректер арқылы дәлелдеді.

Египет, Қытай, Үндістан деректері

  • Египет: XIX ғасырдан бастап жүйелі зерттелді; дін, өнер, саяси өмір кең қарастырылды (Перепелкин, Корстовцев, Авдиев).
  • Қытай: «Чуньцю» жылнамасы, «Шаншу», «Шицзин», Сыма Цяньнің «Тарихи жазбалары», Бань Гудың «Хань тарихы».
  • Үндістан: «Махабхарата», «Рамаяна», ведалар; ескерткіштерді жүйелі зерттеу отарлық кезеңнен бастап күшейді.

Келесі тақырып: Б.з.д. III–II мыңжылдықтардағы Месопотамия

Лекция жоспары

  1. Ежелгі Месопотамияның табиғи жағдайы, халқы және шаруашылығы.
  2. Шумер және Аккад қала-мемлекеттері және олардың өзара күресі.
  3. Саргонидтер мемлекеті: ішкі және сыртқы саясат.
  4. Нарам-Суэн: мемлекеттік құрылымдағы өзгерістер. Ур III династиясы және оның құлауы.

Әдебиеттер

  • Ю.С. Крушкол. История древнего мира. В 2-х т., т. 1. М., 1971.
  • Г.М. Бонгард-Левин. Древние цивилизации. М., 1984.
  • Д.Ж. Мелларт. Древнейшие цивилизации древнего Востока. М., 1982.
  • Л.С. Васильев. История Древнего Востока. В 2-х т., т. 1. М., 1998.

Қосымша әдебиеттер

  • Г.Б. Поляк, А.Н. Маркова. Всемирная история. М., 1997.
  • Поэзия и проза Древнего Востока. М., 1973.
  • К.Ф. Беккер. История древнего мира. Восток–Греция. М., 2001.