Қазақша рефераттар

Сел тасқыны

Дүлей зілзала: анықтамасы, түрлері және салдары

Дүлей зілзала — көптеген адамның қаза табуына, елеулі материалдық шығынға және басқа да ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін табиғи құбылыс немесе процесс. Ол табиғат күштерінің әсерінен туындайды және адамның еркіне бағынбайтын апатты, қауіпті табиғи процестерді білдіреді.

Дүлей зілзалалар көбіне кенеттен басталып, адамдардың күнделікті өмірін бұзады, инфрақұрылымға зиян келтіреді және материалдық құндылықтардың жойылуына соқтырады.

Дүлей зілзалалардың негізгі түрлері

Табиғи құбылыстар

  • жер сілкінісі
  • жанартаулардың атқылауы
  • көшкіндер, опырылып құлаулар
  • су тасқыны, құрғақшылық
  • циклондар, урагандар, торнадо
  • қар бораны, қар көшкіні
  • ұзақ нөсер жауын, қатты аяз
  • ірі орман және шымтезек өрттері

Биологиялық қауіптер

  • эпидемиялар
  • эпизоотиялар
  • эпифитотиялар
  • орман және ауыл шаруашылығы зиянкестерінің жаппай таралуы

Туындау себептері

  • Заттардың жылдам алмасуы (жер сілкінісі, көшкіндер)
  • Жердің ішкі энергиясының босап шығуы (жанартау, жер сілкінісі)
  • Өзен, көл және теңіз деңгейінің көтерілуі (су тасқыны, цунами)
  • Кенеттен қатты желдің күшеюі (урагандар, торнадо, тропикалық циклондар)

Кейбір құбылыстар (өрт, опырылып құлау, көшкін) адам әрекетінің салдарынан да туындауы мүмкін. Дегенмен көп жағдайда бастапқы себеп — табиғи күштердің әсері.

Залал құрылымы (бағалау)

Су тасқыны

40%

Жалпы шығынның ең үлкен үлесі.

Урагандар

20%

Жел мен инфрақұрылым бұзылыстары.

Жер сілкінісі және құрғақшылық

15%

Аралас ауыр әлеуметтік-экономикалық әсер.

Басқа түрлері

10%

Өзге қауіптердің жиынтық үлесі.

Дүлей зілзалалар кез келген мемлекет үшін, әсіресе апат болған аймақтар үшін, ауыр сынақ. Экономикаға зиян келеді: өндірістік нысандар қирайды, материалдық қорлар жойылады, адам шығыны болады. Сонымен қатар тіршілік ету жағдайының нашарлауы жұқпалы аурулардың таралу қаупін күшейтеді.

Аса қауіпті құбылыстар: жер сілкінісі

Жер сілкінісі — жер қыртысында немесе мантияның жоғарғы бөлігінде кенеттен болған қозғалыс пен жарылыстардың нәтижесінде пайда болатын сейсмикалық құбылыс. Ол үлкен қашықтыққа таралып, ғимараттар мен құрылыстардың қирауына, өртке және адам шығынына әкелуі мүмкін.

Қауіптілік межесі

Рихтер шкаласы бойынша 5 баллдан жоғары жер сілкінісі қауіпті, ал 7–12 балл аралығы — қиратушы деңгей.

Жылдық жиілік

Жыл сайын әлемде шамамен 1500 жер сілкінісі тіркеледі, соның 300-ге жуығы қиратушы сипатта болуы мүмкін.

Ірі оқиғалардан мысалдар

1988

Армения

25 мың адам қаза тапты.

1995

Жапония

6336 адам қаза тапты.

1995

Нефтегорск

Қала толық қирап, 3000 адамның 2000-ы қаза тапты.

Қазақстандағы сейсмикалық қауіп

Қазақстанда 6 млн-нан астам халық тұратын аумақтарда және елдің өндірістік әлеуетінің 40%-ы орналасқан өңірлерде жердің шамамен 30%-ы тұрақты қиратушы жер сілкінісі қаупіне ұшырайды.

Жоғары қауіп аймақтары

Шығыс Қазақстан, Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстары.

Қосымша тәуекел

Мұнай өндіру қарқындылығы жоғары аудандарда (Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе, Қызылорда) техногендік сипаттағы сейсмикалық әсердің артуы ықтимал.

Жер сілкінісі кезіндегі тыйымдар және әрекет алгоритмі

Тыйым салынады

  • лифтті пайдалану;
  • сіріңке жағу (газ ағуы болуы мүмкін).

Дүмпуді сезген сәтте

  1. Мүмкін болса, тез арада ғимараттан шығыңыз.
  2. Қабырғалардан, қоршаулардан, бағаналардан алыс тұрыңыз; ғимаратқа қайта кірмеңіз (қайталама дүмпу болуы мүмкін).
  3. Егер жоғары қабатта болсаңыз: терезеден алыс болыңыз, есік ойығында тұрып қалмаңыз; негізгі қабырғалардың бұрышына жақындаңыз.

Екіншілік (жанама) салдарлар

  • ғимараттар, көпірлер және өзге құрылыстардың қирауы немесе құлауы;
  • бөгеттер мен су құбырлары жарылғанда су басу;
  • мұнай қоймалары зақымданғанда, газ құбырлары жарылғанда өрт шығуы;
  • көлік, байланыс, жылу және су желілерінің, канализация жүйелерінің істен шығуы;
  • ядролық реакторлар зақымданғанда радиоактивті жылыстау қаупі.

Жер сілкіністерінің орташа жылдық саны (жіктеу)

Сипаттамасы 1 жылдағы саны
Апаттық кемінде 1 рет
Кеңге жайылған қиратушы 10-ға жуық
Қиратушы (күшті толқындармен) 100-ге жуық
Жекелеген зақымдануды тудыратын 1000
Адам сезбейтін деңгейде 10000
Қазіргі аспаптармен тіркелетін 100000

Зардаптарды жою: екі негізгі кезең

1-кезең

Іздеу-құтқару және шұғыл жұмыстар

Алғашқы сағаттар мен тәуліктерде үйінділер астында қалған адамдарды құтқару үшін барлық жергілікті күш пен құралдың үйлесімді жұмысы қажет: басқаруды қалпына келтіру, жағдайды бағалау, қоғамдық тәртіпті күшейту, бөгде адамдарды қауіпті аймақтан шығару және шұғыл жұмыстарды ұйымдастыру.

2-кезең

Әлеуметтік-экономикалық қалпына келтіру

Өнеркәсіп пен инфрақұрылым жұмысын жандандыру, санитарлық тазалау, үйінділерді шығару, құрылыс-жөндеу жұмыстары және халықтың тіршілігін тұрақтандыру.

1-кезеңдегі негізгі міндеттер

Құтқару жұмыстары

  • зақымдану деңгейін анықтау және күштерді шоғырландыру;
  • зардап шегушілерді іздеу, шығару, алғашқы көмек көрсету және эвакуациялау;
  • қаза тапқандарды шығару, тіркеу және жерлеуді ұйымдастыру.

Басқа шұғыл жұмыстар

  • кіру жолдарын тазалау, қозғалысты қалпында ұстау, теміржолды қалпына келтіру;
  • өрттерді сөндіру, коммуналдық-энергетикалық желілердегі аварияларды жою;
  • қауіпті конструкцияларды құлату/бекіту, жарықтандыру мен тәртіпті қамтамасыз ету;
  • ұрлықтың алдын алу, табылған құндылықтарды есепке алып тапсыру;
  • санитарлық-гигиеналық және эпидемияға қарсы шаралар;
  • қаза болған жануарларды көму.

Қамтамасыз ету

  • арнайы техникалармен жабдықтау (кран, экскаватор, бульдозер және т.б.);
  • ЖЖМ, техникалық қызмет және жөндеу;
  • ЖҚҚ, құрал-сайман, байланыс;
  • орналасу, тамақ, медициналық қызмет, монша-кір жуу.

Халықтың тіршілігін қамтамасыз ету

  • ең алдымен әйелдер мен балаларды қауіпсіз аймақтарға уақытша көшіру;
  • жылы киім, алғашқы қажетті заттар, азық-түлік пен ауызсу ұйымдастыру;
  • шатырларға, уақытша тұрғынжайларға және сейсмикалық төзімді ғимараттарға орналастыру;
  • психологиялық қолдау және ақпараттық-анықтамалық қызметті ұйымдастыру.

Рихтер магнитудасы бойынша деректер (бағалау)

Магнитуда Жылдық орташа саны Тітіркену ұзақтығы (с) Күшті әсер радиусы (км)
8.0–8.9 1 30–90 80–160
7.0–7.9 15 20–50 50–120
6.0–6.9 140 10–30 20–80
5.0–5.9 900 2–15 5–30
4.0–4.9 8000 0–5 0–15

Су тасқыны

Су тасқыны — қардың еруі, нөсер жауын, жел әсері, мұз кептелісі немесе гидротехникалық ақаулар салдарынан өзен, көл немесе теңіз суының деңгейі көтеріліп, аумақтың су басуы.

Қазақстанда көктемгі (кейде көктемгі-жазғы) су толуы көптеген өңір өзендерінде байқалады. Уақыт аралығы аймаққа қарай өзгеріп отырады: Оңтүстік Қазақстанда — ақпан-маусым, Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Қазақстанда — наурыз-шілде, ал жазық өңірлерде — наурыз-маусым.

Қауіпті аймақтар және антропогендік фактор

Елеулі залал келтіретін өзендер

Ертіс, Орал, Тобыл, Есіл, Нұра, Ембі, Торғай, Сарысу және басқа да өзендерде, сондай-ақ олардың салаларында су тасқындары үлкен залал келтіреді.

Жел айдаған су тасқыны

Орал өзенінің атырабында және Каспийдің солтүстік-шығыс жағалауында байқалады. Қауіпті кезеңдер: қазан–желтоқсан және наурыз. Су деңгейі 2,0–2,5 м-ге дейін көтеріліп, теңіз суы ондаған шақырымға ішкерілей енуі мүмкін.

Соңғы жылдары антропогендік факторлармен байланысты су тасқыны қаупі артты. Мысалы, Сырдарияда Шардара су қоймасынан қыс мезгілінде суды шамадан тыс босату (кестенің сақталмауы) тасқынға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар кейбір ірі су тоғандары бөгеттерінің авариялық жай-күйі де қауіп тудырады.

Су тасқынының негізгі себептері

  • толассыз жауын-шашын, нөсер;
  • қардың қарқынды еруі;
  • мұз кептелісі немесе судың тоқтап қалуы;
  • гидротехникалық құрылыстардың қирауы;
  • жерасты жер сілкінісі (цунами тәрізді ірі толқындардың туындауы);
  • теңіз жағалауларында және сағаларда жел әсерінен судың көтерілуі.

Қауіп төнген кезде және тасқын кезінде әрекет ету

Қауіп төнген кезде

  1. Жағдай және әрекет ету тәртібі туралы ресми ақпаратты тұрақты тыңдаңыз.
  2. Азық-түлік, бағалы заттар, киім-кешек пен аяқ киімді жоғарғы қабаттарға көтеріңіз.
  3. Қауіпті аймақтардан эвакуацияны ұйымдастырыңыз.
  4. Малды биіктеу жерге айдап апарыңыз.

Тасқын процесінде

  1. Қай жерде болсаңыз да, адамдарды құтқаруды бірінші орынға қойыңыз.
  2. Ең алдымен балаларды су басқан аумақтан қауіпсіз жерге шығарыңыз.
  3. Суда қалған адамдарға жедел көмек көрсетіңіз.

Алдын алу: инженерлік-техникалық шаралар

Негізгі шешімдер

  • өзен арнасындағы ағынды реттеу;
  • сарқынды суларды босату жүйелерін реттеу;
  • су қоймаларындағы артық ағынды басқару;
  • өзен арналарын түзету және тереңдету;
  • жағаны қорғау құрылыстарын салу;
  • құрылыс аумағын көтеру (толтыру);
  • су басу ықтимал аймақтарда құрылысты шектеу.

Таңдауға әсер ететін факторлар

  • су ағымының гидравликалық режимі;
  • жер бедері (рельеф);
  • инженерлік-геологиялық және гидрогеологиялық жағдай;
  • арна мен жайылмадағы инженерлік құрылыстардың болуы;
  • қауіп төнетін экономикалық объектілердің орналасуы.

Атқарушы биліктің негізгі бағыттары

  • жағдайды талдау, қауіп көздерін және ықтимал мерзімдерді анықтау;
  • су тасқынының түрі, мерзімі және көлемін болжау;
  • алдын алу іс-шараларын жоспарлау және әзірлеу;
  • қауіпті аймақтарда авариялық-құтқару жұмыстарын алдын ала жоспарлау.

Сел тасқыны

Сел (араб тіліндегі «сайль» — қарқынды ағыс) — нөсер жауын, қардың тез еруі және өзге факторлар нәтижесінде тау өзендері аңғарларында кенеттен пайда болатын лайлы немесе лай мен тас аралас қуатты ағыс.

Қазақстанда сел қаупі халық тығыз орналасқан және инфрақұрылымы дамыған тау және тау етегі өңірлеріне тән. Бұл аймақтарда Алматы, Талдықорған, Шымкент, Тараз секілді ірі қалалар орналасқан. 1920–1999 жылдар аралығында сел тасқындарынан 1000-нан астам адам қаза тапқан.

Таралуы және қауіпті кезең

Қауіпті маусым

Сел қаупі кезеңі орташа есеппен 2,5–4 ай аралығында, көбіне мамыр–тамыз айларында байқалады. Ең жоғары қауіп көбіне жылы маусымда 2–3 апта шамасында шоғырланады.

Негізгі таулы жүйелер

Сел көбіне Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай және Алтай жоталарының оңтүстік-шығыс бөліктерінде болады. Қазақ ұсақшоқылары мен Үстірттің жекелеген жазық аумақтарында салыстырмалы түрде сирек кездеседі.

Республика аумағында Қазақстандық Алтай, Тарбағатай, Саура, Кетмен, Жоңғар, Теріскей, Күнгей, Іле Алатауы, Қырғыз жотасы және Батыс Тянь-Шань өңірлерінде 5140 сел ошағы және 300-ден астам сел бассейні анықталған. Бақылау деректері бойынша, XIX ғасырдың ортасынан бері 700-ден астам ірі сел тасқыны тіркелген.

Туындау себептері және ықтимал залал

Жиі себептер

  • ұзақ әрі күшті нөсер жауын;
  • қардың шамадан тыс тез еруі;
  • тау көлдерінің бұзылуы;
  • жер сілкінісі кезіндегі дүмпулердің әсері.

Материалдық тәуекел

Бағалау есептері бойынша, сел қауіпті кезеңде ықтимал тікелей материалдық залал шамамен 700 млн АҚШ доллары болуы мүмкін.

Қауіпсіздік шаралары

Жедел әрекет

  1. Ескерту алғаннан кейін сел қаупі бар аймақтың шекарасынан дереу эвакуацияланыңыз.
  2. Биік, қауіпсіз жерге шығыңыз.

Сел жүрген кезде өз қауіпсіздігіңізді сақтай отырып, біртіндеп шетке ығысып, қолда бар құралдармен көмек көрсетуге болады.

Зақымдау факторлары

  • сел массасының адамға тікелей соққы әсері;
  • тыныс жолдарының бітелуі және тұншығу қаупі;
  • ішінде адамдар бар ғимараттар мен құрылыстардың қирауы;
  • тіршілік қауіпсіздігі жүйелерінің бұзылуы.

Халықты қорғаудың ең тиімді жолы — эвакуация

Сел қаупі туындаған жағдайда ең тиімді шара — халықты қауіпті аймақтан алдын ала эвакуациялау. Дер кезінде және ұйымдасқан эвакуация адамдардың өмірін ғана емес, жеке мүлік пен мемлекеттік материалдық құндылықтарды да сақтауға мүмкіндік береді.

Эвакуацияның тиімді болуы үшін қысқа мерзімді болжам (бірнеше сағаттан 1–3 тәулікке дейін) уақытылы жасалып, шешім қабылдайтын органдарға жедел жеткізілуі қажет.

Алдын ала эвакуация

Автокөлікпен немесе жаяу түрде қауіпті аумақтан шығып, жақын маңдағы қауіпсіз уақытша орналастыру орындарына бағытталу.

Уақытша орналастыру орындары

Қоғамдық ғимараттар: мектептер, санаторийлер, демалыс үйлері және осы мақсатқа жарамды өзге нысандар.

Сел көлемі бойынша жіктеу

Санаты Көлемі
Шағын 0,1–1,0 мың м3
Біршама үлкен 1,0–10 мың м3
Үлкен 10–100 мың м3
Өте үлкен 0,1–1,0 млн м3
Аса үлкен 1–10 млн м3
Орасан зор 10–100 млн м3

Ескерту: бастапқы мәтін үзіндісі осы жерде аяқталады; сел өтетін аймақтағы ғимараттар мен құрылыстар туралы ой жалғасуы мүмкін.