Зиянды заттар
Биогеохимия және экотоксикология: негізгі ұғымдар
Биогеохимия және экотоксикология — қоршаған ортаға түсетін улы қосылыстардың (ластағыштардың) табиғаттағы айналымын, олардың тірі ағзаларға әсер ету механизмдерін және қауіптің таралу жолдарын қарастыратын бағыттар. Қазіргі кезеңде биосфераны ластаудың негізгі көзі — адамның шаруашылық қызметі: өнеркәсіптен және көліктен бөлінетін газ, сұйық және қатты қалдықтар табиғи ортаға үздіксіз түсіп отырады.
Негізгі идея
Ластағыштар ауа, су және топырақ арқылы қозғалып, трофикалық тізбектермен бір деңгейден келесісіне өтеді де, ақырында адам ағзасына жиналуы мүмкін.
Тәуекел факторы
Бірқатар қосылыстар күн сәулесінің әсерінен өзара әрекеттесіп, бастапқы заттарға қарағанда қауіпті жаңа өнімдер түзе алады.
Салдары
Қысқа мерзімді әсердің өзі бас айналу, жүрек айну, жөтел, тамақтың жыбырлауы сияқты белгілерді тудыруы ықтимал.
Ауаны ластаушы заттар: қауіп және мысалдар
Қазіргі уақытта ауаны ластайтын улы заттардың 150-ден астам түрі белгілі. Бұл заттар атмосферада күн сәулесінің әсерімен реакцияларға түсіп, екінші реттік қосылыстарды түзе алады.
Фторлы сутек (HF)
Өте улы қосылыс. Азық-түлікпен немесе басқа жолмен ағзаға түскен жағдайда адамда және жануарларда ауыр улану белгілерін тудыруы мүмкін.
Маңызды: фторлы қосылыстардың әсері ұзақ мерзімді созылмалы бұзылыстарға дейін жеткізуі ықтимал.
Хлорлы сутек (HCl)
Пластмасса қалдықтарын жаққан кезде пайда болуы мүмкін. Осы газды жұтқанда тыныс жолдарының кілегейлі қабығын зақымдап, өкпенің ісінуі сияқты ауыр асқынуларға әкелуі ықтимал.
Тәжірибелік қорытынды: қалдықтарды жағу — тек экологиялық емес, санитарлық қауіп те.
Ластаушы көздер: кең тараған жіктеу
Қоршаған ортаны ластаушы көздерді ықпал ету сипатына қарай бірнеше топқа бөлуге болады.
1) Физикалық ластану
- Радиоактивті заттар
- Электромагниттік толқындар
- Жылу, шу, тербелістер
2) Химиялық ластану
- Көміртек қосылыстары, күкіртті қосылыстар
- Көмірсутектер
- Шайынды сулар, аэрозолдар
3) Биологиялық ластану
- Ауру қоздырғыш бактериялар мен вирустар
- Құрттар, қарапайымдылар
4) Эстетикалық зиян
- Ландшафттардың бүлінуі
- Орман-тоғайлардың сиреуі және деградациясы
Химиялық ластану: түрлері және ықтимал зардаптары
Химиялық ластану табиғи ортаға әртүрлі жолмен әсер етеді және адам денсаулығына да, экожүйелерге де тәуекел тудырады. Төменде жиі талқыланатын бірнеше мысал берілген.
Биологиялық ластаушылар және жұқпалы аурулардың таралу жолдары
Табиғи ортада химиялық және радиациялық факторлармен қатар биологиялық ластану да кездеседі. Оған ауру тудыратын микроорганизмдер, вирустар, құрттар және қарапайымдылар жатады. Олар ауада, суда, топырақта, тірі ағзаларда және адам организмінде болуы мүмкін.
Жұғу жолдарының негізгі түрлері
-
Ауа-тамшы жолы: науқас түшкіргенде, жөтелгенде немесе сөйлегенде микробтар ауаға таралып, тыныс жолдарының кілегейлі қабатына түседі.
-
Ауыз арқылы (алиментарлық) жол: микробтардың асқазан-ішек жолына түсуі. Қоздырғыштар қоршаған ортаға нәжіс және несеп арқылы бөлінуі мүмкін; бұл жолмен ішек инфекциялары жиі таралады.
-
Қан арқылы (трансмиссивті) жол: маса, бүрге, қандала, бит сияқты жәндіктер арқылы қоздырғыштың қанға өтуі. Бұл топқа безгек, сүзек, оба сияқты аурулар жатады.
-
Жанасу жолы: зақымдалған немесе зақымдалмаған тері, сондай-ақ кілегейлі қабықтардың тікелей жанасуы арқылы таралу.
Паразиттердің жіктелуі
Тіршілік ету ерекшелігіне қарай паразиттер уақытша және тұрақты болып бөлінеді.
Қоғамдық денсаулық тұрғысынан
Биологиялық ластаушылар тыныс жолы инфекцияларын (мысалы, тұмау тәрізді аурулар) таратып, халықтың аурушаңдығын арттыруы мүмкін.
Химиялық қару: қысқаша тарихи шолу және ұғым
Химиялық қару — уландырғыш заттардың жиынтығы және оларды қолдану тәсілдері. Халықаралық деңгейде жаппай қырып-жою құралдарын қолданбау және оларды жою жөніндегі келісімдер көп мәрте талқыланғанымен, ХХ ғасырдың соғыстарында химиялық заттар кең қолданылды.
1914–1918
Бірінші дүниежүзілік соғыста химиялық улағыш заттар кең көлемде қолданылды; нәтижесінде жаппай улану және адам шығыны тіркелді.
1930–1940 жж.
Әртүрлі қақтығыстарда химиялық заттарды қолдану туралы деректер бар; кейбір мемлекеттер жоғары уытты қосылыстарды әзірлеуге ұмтылды.
Келісімдер
Химиялық қаруды өндіруге, сақтауға және қолдануға шектеу қоюға бағытталған халықаралық келісімдер кезең-кезеңімен жасалды.
Биологиялық қару: анықтама, ерекшеліктер және терминдер
Биологиялық қару — ауру тудырушы микроорганизмдер, токсиндер, вирустар, саңырауқұлақтар және басқа да биологиялық агенттердің тірі ағзаларға тигізетін зиянды әсерлеріне негізделген қауіп түрі. Кейбір оқу әдебиеттерінде бұл ұғым бактериологиялық қару деп те аталады.
Неліктен қауіпті?
- Өте аз мөлшерде енсе де, жаппай ауру таралуына әкелуі мүмкін.
- Қоршаған ортада салыстырмалы түрде ұзақ сақталуы ықтимал.
- Жұққаннан кейін бірден білінбейтін жасырын кезең болуы мүмкін.
Маңызды терминдер
- Инкубациялық кезең
- Жұққаннан кейін белгілі уақыт аралығында клиникалық белгілер байқалмайтын кезең; қоздырғышты көбіне зертханалық әдістер анықтайды.
- Эпидемия / эпизоотия / эпифитотия
- Тиісінше адамдар, жануарлар және өсімдіктер арасындағы жұқпалы аурулардың жаппай таралуын білдіреді.
- Антропозооноз
- Адам мен жануарларға ортақ жұқпалы аурулар тобы.
Биологиялық агенттердің таралуы: негізгі арналар
Биологиялық агенттердің кең таралған таралу тәсілдерінің бірі — аэрозольдік жол. Ауа арқылы таралатын қоздырғыштар көбіне тыныс алу жолдарына, жарақаттанған теріге, ауыз қуысының кілегейлі қабығына және көздің кілегейлі қабатына түсуі мүмкін.
Аэрозоль арқылы
Қоздырғыштар ауада ұсақ бөлшектер түрінде таралып, тыныс алу мүшелері арқылы ағзаға енеді.
Жанама ластану
Ауа арқылы түскен агенттер киімге, жануарлардың жүніне және азық-түлікке қонып, кейін қайтадан таралуы мүмкін.
Арнайы және механикалық
Арнайы жолда қоздырғыш белгілі бір иеде жетіліп-көбейіп, кейін жәндіктер арқылы таралуы мүмкін; механикалық жолда қоздырғыш жәндіктердің денесі/аяқ-қолы арқылы ілініп өтеді.
Мысал: күйдіргі (сібір жарасы)
Күйдіргі қоздырғышы ауа арқылы, азық-түлік құрамымен немесе тұрмыстық заттар арқылы таралуы мүмкін. Уақтылы және дұрыс қорғаныс шаралары қолданылмаса, ауыр зардаптарға әкелуі ықтимал.
Ескерту: бұл бөлім ақпараттық сипатта берілген; профилактика мен әрекет ету тәртібі ресми нұсқаулықтар және мамандар кеңесі негізінде жүргізілуі тиіс.
Оқу мазмұнының құрылымы: дәрістер мен зертханалар
«Химиялық-биологиялық қауіпсіздік негіздері» бағыты бойынша оқу мазмұны тақырыптық дәрістер мен тәжірибелік (зертханалық) сабақтар арқылы жүйеленеді.
Дәріс тақырыптары (үлгі)
- Химиялық және биологиялық удың жіктелуі және әсер ету механизмі
- Зиянды заттар түзілетін/пайдаланылатын технологиялық процестерді талдау
- Зиянды заттардың табиғи көздерін талдау
- Бейтараптандыру ұсыныстары: шаралар, әдістер және тәсілдер
- Зиянды заттардың өндірістік аймаққа және ортаға түсуін болдырмау
- Химиялық зақымдану ошағы туралы түсінік
- Уландырғыш заттардың концентрациясы және түрлері
- Уландырғыш заттардың тұрақтылығы және әсер ету факторлары
Зертханалық сабақтар (үлгі)
- Залалды аймақтағы тұрғындардың шығынын бағалау әдістері
- Уландырғыш заттардың (УЗ) жіктелуі
- УЗ ерекшеліктері және сараптау
- УЗ құрамын, тығыздығын және тұрақтылығын анықтау
- Микроорганизмдерді жіктеу әдістері
- Биологиялық қауіп факторларының қолданылу тәсілдерін түсіндіру (оқу мақсаты)
- УЗ табу (анықтау) және залалсыздандыру жолдары
- Карантин енгізу тәсілдері (ұйымдастыру негіздері)
Пайдаланылған әдебиеттер (іріктеме)
- Тіршілік қауіпсіздігі — ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі, оқу құралы (1–2 кітап).
- Николаев Л.А. Основы защиты населения от оружия массового поражения (ОМП). Москва, 1988.
- Жулинко В.Н. Ветеринарная токсикология. Москва, 2004.
- Шубин И. Гражданская оборона. Москва, 1980.