Салық ставкасы

Экономикалық циклдар және инфляция

Қазіргі нарықтық өндіріс бірқалыпты әрі үздіксіз емес: экономикалық өсу кезеңдері құлдыраумен алмасып отырады. Экономикалық дағдарыс — өндіріс көлемінің кенет төмендеуі. Бұл құбылыс экономикадағы әртүрлі сәйкессіздіктерден туындайды. Қоғам тұтынбай өмір сүре алмайтыны сияқты, өндірмей де өмір сүре алмайды; сондықтан ұдайы өндіріс — тоқтаусыз жүретін, қайталанатын қоғамдық процесс.

Негізгі ұғымдар

Ұдайы өндіріс — қоғамдағы өндіріс процесінің үздіксіз жаңарып отыруы.
Экономикалық дағдарыс — өндіріс көлемінің күрт төмендеуі және шаруашылық байланыстардың бұзылуы.
Экономикалық цикл — дағдарыс → тоқырау → жандану → өрлеу кезеңдерінің кезектесіп қайталануы.

Капитализм өндіргіш күштерді жоғары қарқынмен дамытады, ал капиталистік ұдайы өндіріске процестің кеңейтілген (ұлғаймалы) сипаты тән. Дегенмен бұл өндіріс үнемі кедергісіз өседі деген сөз емес: қайталанып отыратын дағдарыстар — ұдайы өндірістің ажырамас серігі.

Капитализмнің экономикалық негізі — өндіріс құралдарына жеке меншік. Осыған байланысты ұдайы өндіріс жекелеген капиталдардың өзара бәсекесі мен стихиялық күресі арқылы жүзеге асады; түпкі мақсат — мол пайда табу. Нарықта өнімді өткізу қиынға соққанда, кәсіпкер басқа өндірушілердің қанша және қандай көлемде тауар шығарып жатқанын дәл білмей, сұранысты толық болжай алмауы мүмкін. Нәтижесінде тауарлар саны мен сатып алушылар арасында алшақтық пайда болып, сұраныс пен ұсыныстың сәйкессіздігі дағдарысқа әкеледі.

Неліктен сәйкестік үнемі бұзылады?

Қоғамдық экономикалық процесс өндіру → бөлу → айырбастау → тұтыну тізбегімен жүреді. Теория жүзінде пропорцияларды сақтауға болады, бірақ күнделікті экономикалық өмірде бұл тепе-теңдік жиі бұзылады.

Капиталистік өндіріс жоғары дәрежеде қоғамдастырылған: бір өнімді шығаруға көптеген кәсіпорындар мен салалар қатысады. Сондықтан жүйедегі бір буынның кідірісі бүкіл тізбекке әсер етіп, ұдайы өндірістің қалыпты қозғалысын бұзады.

Экономикалық дағдарыстар жекелеген кәсіпкердің қателігінен ғана туындамайды; олар — жоспарсыз, стихиялық дамудың заңды салдары. Капитализмге дейін де дағдарыстар болған, бірақ ол кезде дағдарыстар көбіне сыртқы факторлардан (соғыс, жер сілкінісі, қуаңшылық, су тасқыны) туындады.

Дағдарыстардың негізгі себептері

1) Тауар мен ақшаның қайшылығы

Ақша айналысының жалпы формуласы Т–А–Т (тауар–ақша–тауар) түрінде беріледі. Алайда бұл байланыс әрдайым толық жүзеге аса бермейді: тізбек Т–А немесе А–Т деңгейінде үзіліп қалса, сатып алу мен сату арасындағы байланыс бұзылып, төлем қабілеттілік әлсірейді. Бұл өндірістің дамуын тежейді.

Мысал (тізбекті әсер):

АҚШ-та Boeing ұшақтарына сұраныс төмендесе, ол Германиядағы қосалқы бөлшек өндірушіден сатып алуды қысқартады. Германиялық кәсіпорын Ресейдегі түсті металл зауытынан алюминий алуды азайтады. Ресейлік зауыт Павлодардан жартылай өңделген алюминийді аз алады, ал ол өз кезегінде Арқалықтан боксит жеткізілімін шектейді. Соның салдарынан Арқалықтағы негізгі өндіріс ошақтары жұмысын қысқартады.

1990-жылдары ТМД елдерінде байқалған «жеткіліксіздік дағдарысы» бұрынғы біртұтас шаруашылық кеңістіктің ыдырауымен және өндірістік байланыстардың үзілуімен де байланысты болды.

2) Бағалардың үздіксіз тербелуі және нарықтық сәйкессіздік

Тауар және бағалы қағаздар нарықтарында бағалардың тұрақсыз тербелуі сұраныс пен ұсыныс арасындағы сәйкессіздікті күшейтіп, дағдарыстық құбылыстарға негіз болады.

3) Капиталдың артық шоғырлануы

Өндіріс тым кеңейіп, төлем қабілетті сұраныстан озып кетсе, артық өндіру қаупі ұлғайып, дағдарысқа алып келеді.

«Кризис» ұғымы

«Кризис» (грек тілінен) — күрт бетбұрыс, қалыпты өндірістің бұзылуы және басқа кезеңге өту деген мағына береді.

Экономикалық дағдарыстардың жіктелуі

1) Масштабы бойынша

Жалпы дағдарыс — бүкіл ұлттық шаруашылықты қамтиды.
Ішінара дағдарыс — экономиканың белгілі бір саласына таралады.
Қаржы дағдарысы — бюджет тапшылығы (мемлекеттік шығыстар табыстан асқанда).
Биржалық кризис — бағалы қағаздар бағамының төмендеуі.

2) Қайталану жиілігі бойынша

Кезеңдік дағдарыстар — белгілі уақыт аралығында тұрақты түрде қайталанады.
Тұрақты емес дағдарыстар — ерекше себептерден туындауы мүмкін (мұнай, шикізат, энергетикалық тапшылық және т.б.).

3) Ұдайы өндіріс пропорциясының бұзылуы бойынша

Артық өндіру — өтпейтін тауарлардың шамадан тыс көп шығарылуы.
Жеткіліксіз өндіру — төлем қабілетті сұраныстың тұтыну тауарларымен толық қанағаттандырылмауы.

Экономикалық циклдың логикасы

Капиталистік өндіріс үнемі дағдарыс жағдайында болмайды: дағдарыстан кейін тоқырау, одан соң жандану, ақырында өрлеу кезеңі келеді. Белгілі уақыттан кейін цикл қайта басталады. Энгельс циклдың қозғалысын шабатын аттың қимылына теңеген: аяңдау, желу, жорыту кезеңдерінен кейін арынды шабысқа өтеді.

Экономикалық циклдарды зерттеген ғалымдар: К. Маркс, К. Жугляр, Д. Китчин, И. Шумпетер, Н. Кондратьев және т.б.

Инфляция: мәні, себептері және өлшеу

Инфляция деген не?

Инфляция — тауар айналымының қажеттілігінен артық ақша массасының көбеюі салдарынан ақшаның құнсыздануы және бағаның өсуі.

Инфляцияның негізгі себептері

Бюджет тапшылығы және оны ақша эмиссиясы арқылы жабу.
XX ғасырда нарық құрылымының өзгеруі.
Экономиканың ашықтығы (сыртқы факторлардың ықпалы).
Өндірістік емес шығындардың көп болуы (әсіресе әскери шығындар).
Тауар тапшылығы, сұраныс пен ұсыныстың сәйкес келмеуі.
Монополиялардың күшеюі және жоғары баға орнату мүмкіндігі.
Жалақы өсімінің еңбек өнімділігінен озып кетуі.
Инфляциялық күтулердің күшеюі.

Тұтыну бағаларының индексі (ТБИ)

ТБИ — тұтынушы сатып алатын тауарлар мен қызметтердің «себетінің» жалпы құнының көрсеткіші. Инфляция қарқынын есептеу үшін мыңдаған позиция бағасы пайдаланылады.

Есептеу логикасы (үлгі):

Базистік жыл таңдалады (салыстыру үшін негіз).
ТБИ = (қарастырылып отырған жылдың «себет» құны / базистік жылдың «себет» құны) × 100.
Инфляция қарқыны — ТБИ-дің пайыздық өзгерісі.

Жыл	ТБИ	Түсіндірме
2006	100	Базистік жыл
2007	129	2006 жылмен салыстырғанда бағалар өсті
2008	188	Өсу жалғасты

Бұл мысалда 2007 жылғы инфляция 2006 жылмен салыстырғанда 29%, ал 2008 жылы 2007 жылмен салыстырғанда шамамен 45%.

Баға өсіміне қарай инфляция түрлері

Төмен (ұстамды) инфляция — жылына 10%-ға дейін. Экономика үшін әдетте аса қауіпті емес.
Желісті (жедел) инфляция — жылына 20%-дан 200%-ға дейін. Әлеуметтік-экономикалық салдары ауыр болуы мүмкін.
Әсіре (гиперинфляция) — 500–1000% және одан жоғары. Ақша қатты құнсызданып, бартерлік айырбас күшейеді.

Инфляцияға ықпал ететін факторлар

Сұраныс инфляциясы

Жалақының жаппай өсуі, халықтың кең көлемде несие алуы сияқты себептерден тұтынушылық сұраныс күрт өседі. Бірақ өндіріс бұл сұранысты толық қамтамасыз ете алмайды.

Ұсыныс инфляциясы

Сұраныс жоғары болған жағдайда өндірушілер бағаны көтеру үшін өндірісті әдейі шектеуі мүмкін. Мысалы, 1970-жылдары ОПЕК елдері өндірісті қысқартып, мұнай бағасы күрт өсті; мұнай өнімдерін қолданатын көптеген салаларға жанама әсер етті.

Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары

Халықтың жинақтары құнсызданады.
Нақты табыс азайып, өмір сүру деңгейі төмендейді.
Жинақтауға ынта төмендеп, ұзақ мерзімді несие беру бәсеңдеуі мүмкін.
Ғылыми-техникалық прогресс тежелуі ықтимал.
Макроэкономикалық саясаттың тиімділігі төмендеуі мүмкін.
Көлеңкелі әрекеттер мен жемқорлық тәуекелі артады.

Шығындар, пайда және кәсіпорын экономикасы

Кәсіпорындар қызмет барысында өнімді өндіру және өткізу үшін түрлі шығындар жұмсайды. Шығындарды дұрыс есептеу — тиімді жұмыс істеудің негізгі шарттарының бірі.

Шығындар ұғымы

Шығындар — кәсіпорынның өнім өндіруге және оны өткізуге жұмсаған ақшалай қаражаттары.

Маркс бойынша шығындар

Өндіріс шығындары — шикізат, материал, жанармай, электр энергиясы, амортизация, жұмыс күшіне кететін шығындар. Бұл тұрақты және өзгермелі капиталдың қосындысы: c + v.
Айналым шығындары — өлшеп-орау, сорттау, тасымалдау, сақтау сияқты айналым саласындағы шығындар.

Қазіргі батыс экономикалық мектебі

Тұрақты шығындар — өндіріс көлеміне тәуелсіз (жабдық, жер арендасы, әкімшілік жалақысы, амортизация, несие пайызы және т.б.). Кәсіпорын өндіріс тоқтаса да, бұл шығындар өтелуі қажет.
Өзгермелі шығындар — өндіріс көлеміне тікелей тәуелді (шикізат, материал, өндірістік жұмыс күші және т.б.).
Жалпы шығын — тұрақты және өзгермелі шығындардың қосындысы.

Өзіндік құн және пайда

Өзіндік құн — өнімді өндірудегі кәсіпорын шығындарының ақшалай көрінісі. Нарықтық экономикада кәсіпорын дамуының негізгі өзегі — пайда. Пайда кәсіпорынның өндірістік және қаржылық қызметін бағалайтын негізгі көрсеткіш және оның өмір сүруінің қайнар көзі.

Пайда — түсім мен жалпы шығындар арасындағы айырма (немесе жалпы табыстан экономикалық шығындарды шегеру арқылы анықталады).

Пайда туралы классикалық көзқарастар

А. Смит: жұмысшылар қосқан құнның бір бөлігі жалақыға, екінші бөлігі кәсіпкердің пайдасына жұмсалады.
Д. Рикардо: жалақы мен пайда кері байланыста; пайда артса, жалақы қысымға ұшырауы мүмкін.
К. Маркс: пайданың көзі — жалдамалы жұмысшының төленбеген қосымша еңбегі.

Ұлттық экономика және макроэкономикалық өлшемдер

Макроэкономика нені зерттейді?

Макроэкономика — мемлекет деңгейінде экономикалық дамудың заңдылықтары мен үрдістерін зерттейтін экономикалық теорияның бөлігі. Оның басты категориялары: жұмыссыздық пен инфляция, экономикалық өсу, экономикалық дағдарыстар, ұлттық байлықтың қалыптасуы.

Ұлттық есеп-шоттар жүйесі

Ұлттық есеп-шоттар жүйесі — елдің өндірісі мен экономикалық жағдайын өлшейтін статистикалық көрсеткіштер жиынтығы. Осы көрсеткіштер ұлттық экономиканың даму деңгейін бағалауға мүмкіндік береді.

Ұлттық экономиканың субъектілері

Үй шаруашылықтары.
Кәсіпкерлік сектор (бизнес).
Мемлекеттік сектор.
Шетел (сыртқы сектор).

Ұлттық байлық (ҰБ)

Ұлттық байлық — қоғам меншігіндегі материалдық және рухани игіліктердің жиынтығы.

Негізгі өндірістік және өндірістік емес қорлар (ғимараттар, құрал-жабдықтар, білім, ғылым, мәдениет, денсаулық сақтау инфрақұрылымы).
Материалдық резервтер мен сақтандыру қорлары.
Тұрғындар мүлкі (үй, көлік, жиһаз және т.б.).
Жер және табиғи ресурстар (барланған қоры анықталған ресурстар).

Маңызды макроэкономикалық көрсеткіштер

Жалпы қоғамдық өнім (ЖҚӨ)

Бір жыл ішінде қоғамда өндірілген барлық материалдық игіліктер. Бұл көрсеткіште шикізат пен материалдар бірнеше рет есептеліп кетуі мүмкін.

Ұлттық табыс (ҰТ)

Барлық өндіріс факторларынан түскен табыстардың жиынтығы (рента, жалақы, пайыз, пайда және т.б.). Формула: ҰТ = ЖҚӨ − МШ (МШ — материалдық шығындар).

Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ)

Бір жылда ел аумағында ұлтына қарамастан барлық өндірушілер өндірген соңғы тауарлар мен қызметтердің нарықтық құны. Таза экспорт (экспорт − импорт) ЖІӨ-нің өсуіне ықпал етеді.

Жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ)

Бір жылда ұлттық өндірушілердің ел ішінде де, шетелде де өндірген соңғы тауарлары мен қызметтерінің құны. Бұл көрсеткіш көлеңкелі экономика, өзін-өзі қамтамасыз ету, экология сияқты факторларды толық қамтымауы мүмкін.

Жан басына шаққандағы табыс

Ұлттық табысты халық санына бөлу арқылы алынады; өмір сүру деңгейін сипаттайтын маңызды индикатор.

Трансферттік төлемдер және табыс түрлері

Трансферттік төлемдерге зейнетақы, шәкіртақы, көпбалалы отбасыларға жәрдемақы, сондай-ақ білім беру мен денсаулық сақтау салаларындағы тегін қызметтер жатады.

Еңбектік табыс

Еңбекке қатысу және кәсіпкерлік қызмет арқылы алынған табыстар (жалақы, пайда).

Еңбектік емес табыс

Заңды жолмен алынатын табыстар: дивидендтер, банк пайыздары, меншіктен түсетін табыс, трансферттер.

Қаржы, банк және несие

Мемлекет және қаржының рөлі

Мемлекет — билік және басқару аппараты, мәжбүрлеу институттары (армия, полиция, қауіпсіздік қызметтері), сондай-ақ салық жинайтын органдары бар саяси ұйым. Бұл құрылымдарды ұстап тұру үшін қомақты қаржы қажет. «Қаржы» (лат. finans) — төлем, кіріс ұғымдарымен байланысты.

Қаржы — ұдайы өндіріс процесін қамтамасыз етуге және экономиканың дамуына бағытталған қоғамның ақша ресурстары. Ақша ресурстары құрамына мемлекеттік қаржы, шаруашылық жүйелерінің қаржысы, кәсіпорындар мен тұрғындардың қаржысы кіреді.

Қаржының негізгі құрамдас бөліктері

Мемлекеттік қаржы — әлеуметтік кепілдіктер, қорғаныс, құқықтық тәртіп, басқару және қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру (мемлекеттік бюджет, тұрақтандыру қорлары, зейнетақы қорлары, валюталық қорлар және т.б.).
Шаруашылық жүйелерінің қаржысы — мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар мен компаниялардың қаржылары.
Тұрғындар қаржысы — еңбек және шаруашылық қызметтен жиналған, банктерде сақталған қаражаттар.

Қаржының негізгі қызметтері

Бөлу

Қоғамдық шаруашылыққа, әлеуметтік-мәдени шараларға, басқару мен қорғанысқа ресурстарды бағыттау.

Реттеу

Салық салу, несие саясаты, жеңілдіктер мен дотациялар арқылы жанама реттеу.

Ынталандыру

Кәсіпорын дамуына стимул беру және мемлекеттің қалыпты қызметіне материалдық негіз қалыптастыру.

Бақылау

Бөлінген қаражаттың мақсатты пайдаланылуын жүйелі тексеру.

Мемлекеттік бюджет

Мемлекеттік бюджет — мемлекеттің қаржылық жоспары; табыстар мен шығыстардың жиынтық көрсеткіші.

Бюджет табыстары

Салықтар, инвестициялық қор түсімдері, мемлекеттік кәсіпкерліктен түсетін пайда, сыртқы экономикалық қызметтен түсімдер, жекешелендіруден түскен қаражат, ұлттық банктің пайдасы және т.б.

Бюджет шығыстары

Экономиканы қаржыландыру, әлеуметтік-мәдени бағдарламалар, мемлекеттік аппарат пен бюджеттік ұйымдар, қорғаныс, сыртқы экономикалық қызмет, несие және халықаралық көмек.

Бюджет тапшылығы

Егер шығыстар табыстан асып кетсе, бюджет тапшылығы пайда болады. Негізгі себептер: мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық қызметінің кеңеюі, әскери шығындардың артуы, мемлекеттік аппараттың ұлғаюы, дағдарыс кезеңінде ұлттық табыстың төмендеуі.

Тапшылықты қысқарту жолдары ретінде шығындарды азайту, қарыз тарту (ішкі және сыртқы) сияқты тетіктер қарастырылады.

Несие-банк жүйесі

Несие-банк жүйесі — ақша қаражаттарын қайтарымдылық шартымен несиеге беретін мекемелер жиынтығы. Банк — пайда табу мақсатында заңды негізде ақша қабылдау, қарыз беру және басқа да қаржылық қызмет көрсетуге құқығы бар ұйым.

Несиелеу қағидалары

Жеделдік (мерзімділік)
Қайтарымдылық
Кепілділік

Берілген мәтін осы бөлімде үзілгендіктен, банк қызметтерінің толық тізімі ары қарай жалғасуы тиіс.