Жас шақта берілген тәрбие өмірлік азық - дейді халқымыз
ОӘЖ 784.6:940.53
С.Т. Нұрманова, Тараз мемлекеттік педагогикалық институты (Тараз қ.)
Ұлы Отан соғысы кезіндегі патриоттық әндердің тәрбиелік мәні
Ән — ғасырлық мәдениетіміздің көркем формаларының бірі, заманның тарихи шежіресі әрі бүгінгі күннің белсенді жаршысы. Жан дүниені тебірентетін әуен адамға қайғыда да, қуанышта да, демалыста да, еңбек пен тұрмыста да серік болады. Халқымыздың музыкалық және поэтикалық шығармалары жас ұрпақтың Отанға сүйіспеншілігін, патриоттық сезімін, білім мен өнерге құштарлығын қалыптастыруға қызмет етеді.
Халық даналығында: «Жас шақта берілген тәрбие — өмірлік азық» делінеді. Сондықтан бүгінгі таңда жастарды патриоттық әндер арқылы жан-жақты дамыған, білімді, өнерлі, еңбекқор, адамгершілігі жоғары тұлға етіп тәрбиелеу — өзекті міндет.
Патриоттық тәрбиенің өзегі: ерлік, парыз, жауапкершілік
Жастарды туған ортасын сүюге, халықтар достығы рухында тәрбиелеу — жеткіншектердің бойына қазақ халқының дүниежүзілік мәні бар тарихи жеңісін, халықаралық ынтымақтастық қағидаларын, достықтың саяси-әлеуметтік маңызын түсіндіру және оны санаға сіңіру деген сөз.
Бауыржан Момышұлының ойы
Бауыржан Момышұлы ерліктің табиғи сый емес екенін, ерлік — ар-намысты, азаматтық қасиет пен абыройды опасыздық пен қорлықтан қорғау екенін айтады. Оның пайымынша, азаматтық парызды орындау — қауіп-қатерге саналы түрде бас тігіп, елдің амандығы үшін күресу, өзіңмен-өзің сайысқа түсе отырып жауапкершілікті көтеру.
Соғыс жылдарындағы ән мен жыр: рухты көтерген мәдени майдан
Ұлы Отан соғысына арналған патриоттық әндерді көптеген ақын-жыршылар жырлады. Ән мен өлең арқылы ел қорғаған батырлардың ерлігі кейінгі ұрпаққа рухани мұра болып қалды. Майдан шебінде де, тылда да өнердің үні адамдарды жігерлендіріп, бірлікке шақырды.
Нартай Бекежанов және Нартай ансамблі
Соғыс кезінде халықтың әнші-ақыны Нартай Бекежанов жетекшілік еткен Нартай ансамблі шығармашылық тынысын кеңейтіп, Шымкент, Жамбыл, Қызылорда өңірлерін аралап концерттер берді. Олар Қазақстанмен қатар Қырғызстанның Ош, Жалалабад облыстарында да өнер көрсетіп, тылдағы еңбек ерлерінің рухын көтерді. Нартайдың көпқырлы орындаушылығы бейбітшілік идеясын дәріптеді.
Манарбек Ержановтың үндеуі
Ұлы әнші Манарбек Ержанов соғыс жылдарында халықты жеңіске шақыратын, жауға деген кекті күшейтетін шығармаларымен танылды. Олардың қатарында «Отан үшін», «Партизан жыры» секілді туындылар бар. Ал жау жеңіліп, ел еңбекке жұмылған тұста «Алтын өлке», «Қазақстан», «Бейбітшілік жыры», «Сайра, бұлбұл» сияқты әндер арқылы бейбіт еңбекті, татулықты жырлады.
Жамбыл Жабаев: халық поэзиясы және жеңіс рухы
1941 жылғы 22 маусымда фашистік Германияның басқыншылық соғысы басталғаны туралы хабарды Жамбыл Жабаев емханада жатып естіп, дереу туған жеріне оралады. Ол Отанды қорғауға шақырған көптеген өлең-әндер шығарады.
«Ленинградтық өрендерім»
1941 жылы Ленинград қоршауда қалған кезде, фашистер 6 қыркүйекте қалаға алғашқы бомбаларын тастайды. Сол күні «Ленинградская правда» газетінде Жамбылдың «Ленинградтық өрендерім» атты жалынды өлеңі жарияланып, қоршаудағы қалаға рухани демеу болады.
Майдан жаңалықтарына үн қатқан жырлар
- 1941 жылы 316-дивизияға (кейін 8-гвардиялық дивизия) гвардиялық атақ берілгенін естіп, «Совет гвардеецтеріне» атты әнін шығарады.
- 1943 жылы республикалық айтыстың салтанатты мәжілісін ашып, жеңіс рухын көтереді.
- Кеңес Одағының Батыры Төлеген Тоқтаровтың ерлігіне арнап «Ер Төлеген» әнін жазады.
Тақырып кеңістігі: еңбек, бірлік, сағыныш
- «Темір тұлпар мінген қыз» — майданға кеткен ерлердің орнын басып, техника тізгінін ұстаған қыз-келіншектерге арналған.
- «Қаһарман халық достығы» — Украина жерінің азат етілуіне арналған.
- «Балама хат» — баласы Алғадайдан және командирлерден келген хаттарға жауап ретінде туған.
- «Той күні таяу» — көктемгі шабуылдар нәтижесінде қалалар мен ауылдардың азат етілуінен туған әсер.
- «Жау ажалы жақын» — 1943 жылғы 1 мамыр мерекесіне арналған.
- «Алатауды айналсам» — Алғадайдың майданда қаза болғаны туралы қаралы хабарға байланысты айтылған жауап.
Батырлары халықтың,
Қан майданнан таймаған.
Жауға атылған оқтары,
Найзағайдай ойнаған.
Ердің көрдім ерлігін,
Елдің көрдім бірлігін,
Ту астында таймаған.
Композиторлар еңбегі: поэзиядан партитураға дейін
В.В. Великанов
Орыстың композиторы В.В. Великанов Ұлы Отан соғысының қызған кезеңінде де шығармашылық қызметін тоқтатпай, батырлардың ерлігіне арналған бірнеше туынды жазды. 1941 жылы Жамбылдың «Ленинградтық өрендерім» өлеңіне жазылған музыкасы жарияланды. 1942 жылы Алматыға келіп, «Саған соғыс» кинофильміне музыка жазды. Сонымен бірге М. Алигердің «Шындық туралы ертегі», Ш. Құсайыновтың «Аманкелді», А. Толстойдың «Иван Грозный» спектакльдеріне музыка жазды. Л. Хамидимен бірлесіп, Төлеген Тоқтаров ерлігін баяндайтын «Бес дос» операсын тудырды.
Ахмет Жұбанов
Өнер мәдениеті саласының тұңғыш академигі Ахмет Жұбанов батырлар ерлігін ұлықтаған көптеген хорлық әндер жазды: «Отан туралы жыр», «Жастар әні», «Ақ көгершін». Латиф Хамидимен бірлесіп «Ақ желкен», «Біздің ел», «Серт», «Майданға хат» және өзге де шығармаларды жазды.
Мұқан Төлебаев
Ұлттық мәдениетіміздің өркендеуіне зор үлес қосқан Мұқан Төлебаев 1941 жылы өз еркімен майданға сұранып, Мәскеу жасақшыларымен бірге аттанады. Денсаулығына байланысты сол жылдың күзінде Алматыға оралып, шығармашылыққа қайта кіріседі. 1944 жылы Е.Г. Брусиловскиймен бірлесіп «Аманкелді» туындысын, 1946 жылы «Біржан мен Сара» операсын жазды. Сондай-ақ «Қазақстан» симфониялық поэмасы, «Қазақстан оттары» кантатасы, романстар, «Кестелі орамал» әні және басқа да шығармалары бейбіт өмір құндылықтарын асқақтатты.
Есіңе ал, еркетай, жазғы таң,
Қол қысып, құшақтап аттанған.
Қас дұшпан — мейірімсіз жауыздан,
Аяма деп едің қасық қан.
Музыка арқылы тәрбиелеу: адамгершілік пен эстетиканың бірлігі
Отанды сүю мен патриоттық сезімді тәрбиелеу — адамгершілік, қоғамдық сана және музыкалық-эстетикалық тәрбиенің тоғысқан тұсы. Бұл құндылықтар баланың санасына ерте орнығып, оны қандай қиындық болмасын төзімділікке, іскерлікке, батылдыққа, білім мен еңбекке бейімдейді. Нәтижесінде жас ұрпақ өз заманының жан-жақты дамыған, жауапкершілігі жоғары тұлғасына айналады.
Бүгінде халқымыздың аяулы дарынды ұл-қыздарының ақындық, әншілік, күйшілік, жыршылық дәстүрі жастар арасында кеңінен жалғасып, көпшілікке рухани қуаныш сыйлап келеді. Болашақ қазақ жастары жаңарған қоғам талаптарына сай болып, әлем жастарының қатарында тең дәрежеде ғана емес, білім-білігімен озық көрінсе деген тілек бар.
Қорытынды ой: бейбітшілік — ортақ арман
Бүкіл адамзаттың ортақ арманы мен мақсат-мүддесі — бейбітшілік. Музыка тілі — ұлтқа бөлінбейтін ортақ тіл. Дүниежүзінің ақын-жыршылары мен композиторлары ел қорғаған ерлердің, ержүрек батырлардың, соның ішінде Ұлы Отан соғысы кезіндегі ерліктерін жырлады.
Тәуелсіз ел ретінде бейбіт таңның атқаны — ең қымбат құндылық. Елімізде әрқашан тыныштық, ынтымақ пен достық арта берсін, әлемде бейбітшілік салтанат құрсын.