АВИАЦИЯ
Авиацияның мәні және жіктелуі
Авиация — әуе кеңістігінде ауадан ауыр аппараттармен (ұшақ, тікұшақ және т.б.) ұшу және сол ұшуды қамтамасыз ететін техникалық, ұйымдастырушылық қызметтер жиынтығы. Авиация екі негізгі салаға бөлінеді: азаматтық және әскери.
Азаматтық авиация
- көліктік
- санитарлық
- оқу-спорттық
- арнайы мақсаттағы
Әскери авиация
- әуе күштері
- теңіздік
- армиялық
- әуе шабуылынан қорғанысқа арналған
Арманнан тәжірибеге дейін: алғашқы ізденістер
Адамның аспанға ұшу туралы арманы ерте замандардан басталады. Тасқа қашалған қанатты адамдардың бейнелері және көптеген халықтардың ертегілері мен аңыздары осы ұмтылыстың айғағы.
1754 жыл: орыс ғалымы М. В. Ломоносов серіппе күшімен қозғалысқа келетін тікұшақ моделін жасап, мұндай аппараттың ұша алатынын тәжірибе жүзінде көрсетті.
XIX ғасырдың соңында моторсыз ұшатын аппараттар — қалқыма ұшақтар жасала бастады. 1891–1896 жылдары неміс зерттеушісі О. Лилиенталь бірнеше қалқыма ұшақ жасап, олардың кейбірімен ұшып көрді.
Бу қозғалтқыштарының шектеуі және жаңа серпін
XIX ғасырда бу машинасын жасаудың қарқынды дамуы бу қозғалтқышы бар ұшақ жасауға талпыныс туғызды. Ресейде теңіз офицері А. Ф. Можайский (1825–1890) «әуеде ұшатын оқ» деп атаған аппаратқа патент алды. Алайда 1885 жылы жасалған қалқыма ұшақ ұшу кезінде апатқа ұшырады.
Сәтсіз тәжірибелер
- 1894 — Англияда Х. Максим бу машиналы ірі ұшақ жасады, бірақ ұшар сәтте құлап, қирады.
- 1897 — француз өнертапқышы К. Адер «Авьон» аппаратын сынап, бірнеше ондаған метр ұшып барып құлады.
Негізгі себеп
Бұл сәтсіздіктердің басты себебі — бу қозғалтқыштарының аса ауыр болуы және ұшуға қажетті техникалық талаптарға сай келмеуі.
Кейін автомобильдерде кеңінен қолданылған іштен жанатын қозғалтқыштардың жетілдірілуі жеңіл әрі қуатты авиациялық қозғалтқыштарды жасауға жол ашты.
Алғашқы сәтті ұшу және Еуропадағы серпіліс
Іштен жанатын қозғалтқышты ұшақта алғаш қолданғандардың бірі — америкалық ағайынды механиктер У. және О. Райт. 1903 жылғы 17 желтоқсанда олардың керосинмен жұмыс істейтін қозғалтқышы бар ұшағы сәтті ұшты. Кейін олар аппаратты жетілдіріп, 1908 жылы сенімді басқарылатын және 1,5 сағатқа дейін ұша алатын деңгейге жеткізді.
Еуропадағы алғашқы жетістіктер
XX ғасырдың басында Еуропада, әсіресе Францияда, А. Сантос-Дюмон, Ф. Фербер және өзге де конструкторлар ұшақ жасауды жүйелі түрде қолға алды. 1909 жылғы 25 шілдеде француз конструктор-ұшқышы Л. Блерио «Блерио-11» монопланымен Франциядан Англияға Ла-Манш бұғазы арқылы ұшып өтті.
1909–1914 жылдары Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, В. А. Слесаров, И. И. Стеглау жасаған ұшақтар пайда болды. 1910 жылы Б. Н. Юрьев Ресейдегі алғашқы тікұшақ жобасын ұсынды. Дегенмен, бұл кезеңдегі аппараттардың сенімділігі төмен болып, апаттар жиі тіркелді.
Ғылыми негіздің қалыптасуы және соғыс әсері
Авиациядағы теориялық және тәжірибелік ізденістер көптеген елдерде қатар жүрді. АҚШ-та С. Ленгли мен О. Шанют, Англияда Дж. Кейли, Францияда А. Эйфель, Германияда Л. Прандтль, Ресейде Н. Е. Жуковский мен С. А. Чаплыгин авиация ғылымының дамуына елеулі үлес қосты.
1914–1918
1-дүниежүзілік соғыс авиацияның шұғыл дамуына қуатты түрткі болды.
Белгілі ұшақтар
«Илья Муромец», «Фарман», «Вуазен», «Ньюпор», «Сопвич», «Фоккер».
Көрсеткіштер
Алғашында 90–120 км/сағ, кейін 200–220 км/сағ; биіктігі 7 км-ге дейін.
XX ғасыр: рекордтар, реактив дәуірі және дыбыстан жоғары ұшу
1920–1930 жылдары Англия, Франция, АҚШ, Германия, Ресей және басқа елдерде әскери және азаматтық ұшақтардың жүздеген типі жасалып, көп сериямен шығарылды. Бұл кезеңде қашықтық пен сенімділік артып, авиация кең тарай бастады.
Ұзақ қашықтықтағы ұшулар
- 1927 — Ч. Линдберг алғаш рет АҚШ-тан Еуропаға Атлант мұхиты үстімен ұшты.
- 1937 — В. П. Чкалов, Г. Ф. Байдуков және штурман А. В. Беляков АНТ-25 ұшағымен Мәскеу – Солтүстік полюс – Ванкувер бағытымен 8504 км аралықты қонбай өтті.
Реактив техникасының пайда болуы
1930 жылдардың екінші жартысында реактивті қозғалтқыштардың шығуы авиация техникасын жаңа сапалық деңгейге көтерді. Алғашқы реактивті ұшақтардың қатарына Италияның КК-1 және КК-2 (1940–1941), Англияның «Глостер» (1941), АҚШ-тың «Эркомет» (1942) ұшақтары жатады.
1950 жылдардың басында Кеңес Одағында дыбыстан жылдам ұшатын (шамамен 1450 км/сағ) бір орындық МиГ-19 жойғышы жасалды. 1960 жылдардың екінші жартысында АҚШ-та F-4 «Фантом» жойғыш-бомбалаушысы, сондай-ақ көп мақсатты F-111 (тік көтерілу/тік қонуға жақын мүмкіндіктері және ұшу кезінде қанат геометриясын өзгерту ерекшелігі бар) сияқты үлгілер пайда болды.
Кейінгі мүмкіндіктер
1960 жылдардың соңында бірқатар елдер дыбыстан жылдам жолаушы ұшақтарын жасай бастады. 1990 жылдардың басына қарай әскери ұшақтардың жылдамдығы 3000–3500 км/сағ-қа, биіктігі 30 000 м-ге, ұшу қашықтығы 15 000 км-ден асып, тіпті әуеде жанармай құю деңгейіне жетті. Орбиталық және әуе-ғарыштық ұшақтарды жасау бағытында да нәтижелер болды.
Авиация мен зымыран техникасының дамуы ғарыш кемелерін және қуатты көпсатылы тасығыш зымырандарды жасауға негіз қалады.
Қазақстандағы авиация: алғашқы ұшудан халықаралық бағыттарға дейін
Қазақстандағы авиацияның дамуы 1926 жылдан басталады. Сол жылы Қызылорда әуежайының құмдауыт алаңынан алғаш рет ПО-2 ұшағы көкке көтерілді. 1929 жылы Қызылорда – Мәскеу әуе жолы орнықты. Алматы – Мәскеу арасындағы тұрақты әуе қатынасы 1940 жылы ПС-84 ұшағы арқылы жалғасты.
Инфрақұрылымның өсуі
1970 жылы әуе жолдарының ұзындығы 75 мың км-ге жуықтады. Ол кезде әуе желісі Алматыны одақтас республикалардың астаналарымен және ірі өнеркәсіпті қалалармен байланыстырды. Республика ішінде аудан және облыс орталықтарымен тұрақты әуе қатынасы қалыптасты.
Маңызды көрсеткіш
1975 жылы республика әуе жолдарының ұзындығы 80,0 мың км болды — бұл сол кездегі жалпы одақтық әуе жолдарының шамамен 11%-і.
1977 жылдан бастап дыбыстан жылдам Ту-144 жолаушы ұшағы КСРО-да алғаш рет Алматы мен Мәскеу арасын байланыстырды. Кейінгі жылдары әуе паркі жаңарып, саны да артты. Қазақстан әуе желілерінде Ан-24, Ил-76, Ил-62, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42 ұшақтары жолаушыларға қызмет көрсетті.
Қызмет пен басқару жүйелерінің жаңаруы
- әуежайлар мен аэровокзалдар желісі кеңейді
- радио-радиолокациялық және жарықтық құралдар жаңартылды
- кассалар мен агенттіктер желісі ұлғайды
- қызмет көрсетуді автоматтандыруда «Сирена» жүйесі қолданылды
1990 жылдардан бастап Ил-76, Ил-86, Ту-134, Ту-154, сондай-ақ «Боинг-737» және «Боинг-747» ұшақтары Қазақстан қалаларын Будапешт, Пекин, Сеул, Стамбул, Тегеран, Тель-Авив, Мәскеу және басқа да көптеген қалалармен байланыстырды. Қазіргі кезде елордадан тәулігіне шамамен 15, ал Алматыдан 200-ден аса әуе кемесі ұшады.