Ұлттық тәлім – тәрбиенің басты, бағыттарына шолу жасау
Ұлтжандылық пен отансүйгіштік
Ұлтжандылық — өз ұлтыңды сүю, өз халқың үшін аянбай еңбек ету, ұлттық мүддені қорғау және қайда жүрсең де өз ұлтыңның перзенті екеніңді ұмытпау. Сонымен бірге басқа ұлт өкілдеріне құрметпен қарап, өз халқыңның мүддесіне сай саяси, экономикалық және әлеуметтік-мәдени мәселелердің шешілуіне атсалысу.
Отансүйгіштікті ұлтжандылықтан бөліп қарауға болмайды: бұл екі ұғым бірін-бірі толықтырады. Отансүйгіштік — тек өз жерің мен халқыңа деген сүйіспеншілік қана емес, Отаныңды өміріңнің өзегі деп танып, қажет болса оны қорғауға дайын болу.
Ішкі тірек қалай қалыптасады?
Әрбір жас өз сенімін нығайтып, ұлты мен жеріне деген сөнбес сүйіспеншілігін дұрыс қалыптастырса, ел мен ұлтқа қызмет етпейтін бос істерді пайдасыз деп таныса, санасы мен көңілі орнығып, рухы сергелдеңге түспей, өзін сақтай алады.
Достық тәрбиесі
Достық — адамдарды бір-біріне туғандай бауыр етіп жақындататын, араларын кіршіксіз таза ұстап, берік байланыстыратын ізгілікті қарым-қатынас. Достық сезімі адам бойында табиғатынан бар: әркімнің сырын бөлісетін, мұңын айтатын, шындығын жасырмайтын сенімді адамы болады. Міне, сол — дос.
Дос болу — танысқаннан кейін жай ғана араласу емес. Достық — шынайы тілектестікпен қарым-қатынас құру, керек кезде қол ұшын беру, қиын сәтте жанынан табылу, сыйлау, құрметтеу және алдамау.
Достық өмірдің өзінен туындайды: күнделікті араласатын адамдардың ішінен адам жанына жақын, табиғатымен үндес, адалдығына күмән тумайтын жанды табады. Уақыт өте келе олардың арасында мызғымас достық қалыптасады.
Халық даналығы
Халық педагогикасында адамның жақсы-жаман болуы өскен ортасына, жора-жолдасына, отбасындағы сыйластыққа байланысты деп бағаланады. Мұны:
- «Жақсымен жолдас болсаң, жетерсің мұратқа; жаманмен жолдас болсаң, қаларсың ұятқа»
- «Жаманмен жолдас болсаң, кесірі жұғар; жақсымен жолдас болсаң, несібі жұғар»
Досты таңдаудың өлшемі
«Сен досыңның кім екенін айт, мен сенің кім екеніңді айтып берейін» деген сөз достықта жан дүниенің, ой-өрістің, талғам мен көзқарастың үйлесуі маңызды екенін меңзейді.
Достықтың ең басты тірегі — өзара ұғысу, түсінісу, жарасып жақын жүре алу, бүкпесіз әрі риясыз болу.
Базар жыраудың өсиеті
Жолдас болсаң жақсымен, Жетеді қолың мақсатқа. Жолдас болсаң нәмәртпен, Аунатар бір күн батпаққа. Есің болса ертерек, Күн ілгері күтініп, Бәледен аулақ бас сақта. Екіталай жерлерде, Адамға қайыр қылмайтын, Ақшаның татым жалаған, Түспесін ісің ақымаққа.
Бұл өсиет дүние мен мал үшін «дос» болатын арсыз, алдампаз адамдардан аулақ болуды ескертеді.
Мағжан Жұмабаевтың тұжырымы
«Бір адамның жаны мен екінші бір адамның жаны барлық мінездерімен үйлесетін болса, сонда достық сезімі пайда болады», — деген ойды Мағжан былай жалғайды: бала есейіп, құрдастарымен ойнай бастағанда достық сезімі оянады; дос табу арқылы өзімшілдіктен алыстап, өзгенің көңілін табуды үйренеді. Сондықтан тәрбиеші баланың дос-жарандарының дұрыс болуына қамқор болуы тиіс.
Жан досы бар адам — бақытты. Қазақ ұғымында қуаныш та, қайғы да — бөліскенде мәнді. Доссыз қызық — қызық емес, ал ортақтаспаған байлық — қадірсіз.
«Адам өмірі адаммен» — ешкім жеке өзі өмір сүре алмайды. Дос өз еліңнен де, бөтен елден де, өз ұлтыңнан да, өзге ұлттан да табылуы мүмкін. Демек, достықтың шегі жоқ.
Достыққа адалдық — рухани өсиет
Дәстүрімізде достыққа беріктік ерекше қадірленеді: аталарымыз қажет кезде жалғыз атын да аямай, тіпті жалғыз жейдесін шешіп берген. Дос үшін суға түсіп, отқа күйіп, кеудесін оққа тосуға дайын болу — адал достықтың өлшемі.
Сондықтан «Көп ақшаң болғанша, көп досың болсын» деген нақылды ұмытпау керек.
Адамгершілік тәрбиесі
Қазақ тіліндегі әдептілік, сыпайылық, ізеттілік ұғымдарының түп мағынасы бір арнаға тоғысады — ол адамгершілік. Адамгершілік дегеніміз: ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, шыншыл әрі әділетті болу, сондай-ақ көпшілік алдында өзін-өзі ұстай білу.
Адамгершілік адамзат қоғамының дамуымен бірге қалыптасып, әр дәуірдің қайшылықтарымен қатар жетіліп келеді. Жомарттық, батылдық, шыншылдық, ізеттілік, әділдік пен достық, ар мен намыс сияқты қасиеттер көне дәуірден бері маңызын жоғалтқан емес.
Сондай-ақ адамның ішкі рухани дүниесінің негізгі тіректері — үміт, сенім және махаббат — үнемі даму үстінде.
«Адам болу» жауапкершілігі
Адам болу — қасиетті атақ. Адам аты бар соң, сен ата-анаңның, еліңнің, Отаныңның перзентісің. Отан алдындағы қарыз бен парыз — ең ұлы жауапкершілік.
Абай айтқан өлшем
Сүймек, сезбек, кейімек, Харекет қылмақ, жүгірмек. Ақылмен ойлап сөйлемек... Ақыл керек, ес керек, мінез керек...