Ескіден жеткен қолжазбалардың уақыт өте сарғайып кеткен беттерінде олардың көбінің аттары сақталмаған
Қазақстанның ежелгі қалалары
Ескіден жеткен қолжазбалардың уақыт өте сарғайған беттерінде көптеген қалалардың атауы сақталмай қалған. Алайда олар із-түссіз жоғалған жоқ. Қазақстан — ұшы-қиырсыз кең-байтақ өлке. Оның жалпақ төсіне Тянь-Шаньның тәкаппар, ақбас шыңдары да, Сарыарқаның кең жазира даласы да, Сарыесік-Атырау мен Маңғыстаудың шөлдері де, ну орманды Алтай таулары мен Орал жазығы да сыйып жатыр.
Кейбір жаңа қоныстар ескі шаһарлардың маңына, тіпті тура солардың үстіне салынған. Осылайша кешегіміз бен бүгініміз сабақтасып жатыр. Ата-бабаларымыздың тарихы мен мәдениеті — бізге, олардың ұрпақтарына, бұрын-соңды жасалған тамаша туындылардың мирасқорларына аса құнды мұра.
Археология не дәлелдеді?
Археологиялық деректер Қазақстан аумағында сан алуан мәдениеттер болғанын, әр түрлі дәстүрлердің тоғысып, бірін-бірі толықтырып, қоғам дамуына ықпал еткенін көрсетті.
Дала мен қаланың үйлесімі
Батыс Түркі, Түргеш, Қарлұқ қағанаттары, Қарахан және Қыпшақ мемлекеттері кезеңінде көшпелілер мен отырықшы халықтардың дәстүрлері ортақ өркениеттік арнада тоғысып, қала мәдениеті мен дала өмірі үйлесім тапқаны анықталды.
Қалалардың үзілмеген ізі
Отырар, Испиджаб, Тараз, Түркістан, Құлан, Қаялық сияқты көне орталықтардың орны бүгінгі зерттеулер арқылы қайта жаңғырып, тарихи жадты толықтыруда.
Қазба жұмыстары және зерттеушілер
Қазақстан жеріндегі көне қалалардың орындарында жүргізілген қазба жұмыстарына тек отандық мамандар ғана емес, әлемге белгілі көптеген археологтар да қатысты. Олардың қатарында көрнекті ғалым Ә. Марғұлан, ресейлік С. Толстов пен А. Бернштам, өзбекстандық Масссон, қазақстандық Е. Агеева, К. Ақышев, Т. Сенигова, К. Байпақов, М. Қожа және Н. Алдабергенов бар.
Неліктен бұл маңызды?
Бұл еңбектер ежелгі қалалардың тек атауын емес, олардың қоғамдық құрылымын, шаруашылығын, сәулетін, мәдени байланыстарын және Ұлы Жібек жолындағы рөлін нақты деректермен айқындады.
Тараз: Ұлы Жібек жолындағы ірі шаһар
Ортағасырлық қалалардың ең ежелгілерінің бірі — Тараз (Талас). Бұл қала туралы орта ғасыр географтары, саяхатшылары мен тарихшыларының көпшілігі жазған. Себебі Тараздың орналасуы — Ұлы Жібек жолындағы аса маңызды тораптардың бірі болған. Сондықтан авторлар ең алдымен оның саудадағы маңызын ерекше атап өтеді.
Сюань-Цзянь (қытай саяхатшысы)
«Таластың аумағы 8–9 ли. Бұл арада көптеген елдердің адамдары аялдап, түрліше зат әкеліп сатады», — деп жазады.
Ибн Хаукаль және Әл-Мақдиси
Ибн Хаукаль: «Тараз — мұсылмандардың түркілермен сауда жасайтын қаласы». Әл-Мақдиси Таразды бақтары мол, халқы тығыз, қамалмен қоршалған және ор қазылған, төрт қақпасы бар үлкен қала ретінде сипаттайды.
Тараздың нақты орны қалай анықталды?
Ертедегі авторлардың ешқайсысы Тараздың орнын дәл көрсетіп бере алмаған. Сондықтан археологтар қаланы ұзақ уақыт бойы әр жерден іздестірді: біреулер оны Талас өзенінің оң жағалауындағы Түймекент қаласының орнына телісе, екіншілері Қарабура өзені маңындағы Талас мекенін айтқан, ал тағы бір топ зерттеушілер оны Садыр-қорғанмен байланыстырған.
В. Бартольдтың тұжырымы
Академик В. Бартольд ортағасырлық Тараз қазіргі Әулие-ата (қазіргі Тараз) қаласының орнында болған деген пікірді қолдады. Ол бұл көзқарасын Әл-Мақдисидің «қаланы жарып өтетін үлкен өзен» туралы дерегіне сүйене отырып негіздеді: мұндай өзен тек толымды арнасы бар Талас болуы мүмкін.
Бұл болжам кейіннен археологтар М. Е. Масссон мен А. Н. Бернштамның зерттеулері арқылы толық дәлелденді. Қазіргі Тараздың орталығында жүргізілген қазбалардан табылған құнды жәдігерлер ежелгі қалашық пен бүгінгі қаланың тарихи сабақтастығын айқындады.
Жазба деректердегі Талас және халықаралық байланыстар
Қазіргі Тараз қаласы орналасқан өңірде Тараз атауымен белгілі Қазақстанның ең ірі ортағасырлық шаһарларының бірі болған. Бұл қала туралы мәліметтер IV ғасырдың аяғындағы византиялық жазбаларда да кездеседі. Ал қытай деректерінде «Талас» атауы бірде географиялық өңір, бірде өзен, бірде бекіністі қала ретінде жиі аталады.
Орта ғасырлардағы ірі мемлекеттердің бірі — Византия — шығысы Тынық мұхиттан батысы Қара теңізге дейін созылған түркі қағанатымен келісім орнатуды көздейді. Император Юстиниан II елшілерді — шығыс әскербасы Земарх бастаған топты — түркі қағаны Дизабулдың ордасына жібереді. Византиялық тарихшы Менандрдың айтуынша, Земарх сапар барысында Талас қаласында және оған жақын жерде қаған ордасында қабылдауда болған.
Қаланың қалыптасуы және құрылысы
Тараздың іргетасы нақты қашан қаланғаны жөнінде көзбен көріп, қолмен қойған құжат жоқ. Дегенмен археологиялық қазбалардың нәтижелері қала тұрған орынның алтыншы мәдени қабатындағы ең алғашқы тұрақтардан табылған мүліктерге сүйене отырып, бұл өңірде екі мың жылдан астам бұрын қалалық өмір басталғанын көрсетеді.
Қала құрылымы: дәстүрлі үш бөлік
- Ішкі қамал (парсыша арк немесе кухендиз): билеушілер сарайы орналасқан берік қорғаныс бөлігі.
- Шахристан: қабырғамен қоршалған, бай көпестер, ақсүйектер, қолөнершілер қоныстанған аудан.
- Рабад: қала кедейлері мен қарапайым тұрғындардың үй-жайлары шоғырланған бөлік.
Кейбір зерттеушілердің пікірінше, қамал-қаланың құрылысын тұрғызуға жергілікті халықтан шамамен 500 адам қатысқан. Құрылыс ферғаналық және парфиялық (грек дәстүріндегі) шеберлердің басшылығымен жүргізілгені айтылады, сондай-ақ Рим-грек құрылысшыларының ықпалы да болған. Қала шамамен екі жылда бой көтерген.
Жасыл алқап, қоныстар жүйесі және қорғаныс
Тараз тұрған өңір жасыл алқап болған. Мұнда Тараздан өзге де үлкенді-кішілі ондаған қалашық, елді қоныс, жеке үй қожалығы мен сарайлар өмір сүрген. Бүгінде олардың көбі мүжіліп, төбешікке айналған үйінділер түрінде ғана сақталған.
Іле мен Шу алқаптарындағы ежелгі қалалар сияқты, Тараз да тек сауда орталығы ғана емес, стратегиялық маңызы зор шаһар болған. Қала ірі феодал-шонжарлардың ордасы негізінде және тұрақты қыстау ретінде қалыптасып, егіншілікпен қатар қолөнер, сауда және құрылыс қарқынды дамыған.
Берік шеп және тарихи сынақ
Ғалымдар қала шекарасының тұтқиыл шабуылдан мықтап қорғалғанын анықтады: алқапты тұрақты әскери бөлімдер орналасқан бекеттер қоршаған. Жазба деректер бойынша, IX ғасырдың аяғында саманидтер әулетінің негізін қалаушы Исмаил ибн Ахмед Тараз өңіріне жорық жасағанда, қаланы ұзақ уақыт ала алмай, көп қиындыққа кезіккен. Тараз әмірі тек әбден титықтағаннан кейін ғана беріліп, диқан халқымен бірге ислам дінін қабылдаған.
Өркендеу белгілері: сауда және керамика
Тараздың Орта Азияға ықпалдасуы және Бұқара, Самарқанд сияқты ірі орталықтармен сауда-экономикалық байланыс орнатуы қала өміріне игі әсер етті. Бұл кезеңнің айқын белгісі — ақ, жасыл, сары түсті шыңылтырмен жалтыратылған керамиканың кең таралуы.
Бұрын қыш ыдыстардың бетіне шыңылтыр астынан ойық өрнектер көбірек түсірілсе, кейінірек өрнек салуда түрлі бояулар кең қолданылып, әсемдік мүмкіндігі айтарлықтай артты.
Көне қалалардың тарихы — тек өткен шақтың елесі емес, бүгінгі мәдени болмысты тереңірек түсіндіретін тірі жады. Археологиялық дерек пен жазба мәлімет сабақтастығы Қазақстан өркениетінің көпқырлылығын айқын көрсетеді.