ҰЛЫБРИТАНИЯНЫҢ 1918-1939 Ж. ӘЛЕУМЕТТІК ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУ
Франция: империализмге өту және соғысқа қарай беталыс
ХХ ғасырдың басында Франция капитализмі империализм сатысына өтті: капиталды сыртқа шығару күшейіп, сыртқы саясатта отарлық-expансиялық бағыт айқын көрінді. 1902 жылы радикалдар мен радикал-социалистердің республикалық партиясы үкімет басына келіп, жұмысшы және демократиялық қозғалыстарды тұншықтыру саясатын жүргізді. Сол кезеңде Марокконы басып алу Францияның империалистік ұмтылыстарын айқын көрсетті.
1914 жылғы 3 тамызда Франция Бірінші дүниежүзілік соғысқа кірді. Соғыс жылдары және соғыстан кейін елдің экономикасы мен әлеуметтік құрылымы елеулі өзгерістерге ұшырады: пролетариат саны өсіп, 1921 жылы 7,8 млн адамға жетті. Шаруалар халықтың 53,6%-ын құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі бойынша Франция дүниежүзінде төртінші орынға шықты.
Версаль бітімі және ішкі саяси жаңғырық
1919 жылғы Версаль бітімі бойынша Эльзас пен Лотарингия Францияға қайтарылды. Ресейдегі Қазан социалистік революциясы Франциядағы жұмысшы қозғалысына күшті ықпал етіп, 1920 жылы Француз коммунистік партиясының (ФКП) құрылуына алғышарт болды. Пролетар революционерлеріне В.И. Лениннің еңбектері теориялық тұрғыдан үлкен қолдау көрсетті.
1930-жылдар: дағдарыс, жұмыссыздық және антифашистік жұмылдыру
1935 жылы Францияда жұмыссыздар саны 500 мың адамға жетті. Шаруалар да күйзеліске ұшырады: кейбір аудандарда батырақтардың 75%-ы жұмыссыз қалды. Германияда фашистердің билікке келуі Франциядағы фашистік ұйымдардың белсенділігін арттырды.
Жұмысшылар мен шаруалар фашизмге қарсы қатаң шаралар қолдануды талап етті. ФКП фашизмге және соғыс қаупіне қарсы Халық майданын құру ұранын көтерді. 1935 жылғы 14 шілдеде бүкіл Францияда антифашистік күштердің қуатты демонстрациялары өтті.
Бағдарлама
ФКП ұсынысымен Халық майданының бағдарламасы әзірленіп, 1936 жылғы 11 қаңтарда жарияланды. Онда фашистік лигаларды қарусыздандыру және тарату, сондай-ақ халық мүддесіне сай әлеуметтік шараларды жүзеге асыру талап етілді.
Саяси нәтиже
1936 жылғы 26 сәуір мен 3 мамырда өткен парламент сайлауында Халық майданы жеңіске жетті. Осы кезеңде бүкілфранцуздық еңбек конференциясы құрылды.
Алғашқы реформалар және қайшылықтар
- Алғашқы жылдың өзінде жалақы 7–15% өсті, ең төмен жалақы алатындардың табысы 50%-ға дейін артты.
- Батырақтардың еңбекақысы көбейтілді.
- 1936 жылғы маусымда фашистік лигалар таратылды.
- 1936 жылғы шілдеде соғыс өнеркәсібінің бір бөлігін ұлттықтандыру туралы шешімдер қабылданды.
Алайда кейіннен жұмысшыларға қарсы бағытталған бірқатар заңдардың қабылдануы және фашистік мемлекеттермен жақындасу Францияның халықаралық жағдайын әлсіретті.
1939 жыл: соғыс қарсаңы және демократиялық күштерге қысым
1939 жылғы 1 қыркүйекте неміс фашистік әскерлері Польшаға шабуыл жасап, Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. 3 қыркүйекте Англия мен Франция Германияға соғыс жариялады. Бірақ Францияның билеуші топтары Гитлер әскерлеріне батыл соққы бере алмады.
Даладье үкіметі ел ішіндегі демократиялық күштерді басып-жаншыды. 1939 жылғы 26 қыркүйектегі декрет бойынша Француз коммунистік партиясы таратылды деп жарияланды. Жұмыс аптасы 60 сағатқа дейін ұзартылды.
Ұлыбритания: Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі қайшылықтар
Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918) Ұлыбритания үшін де, оған қатысқан өзге елдер үшін де империалистік сипатта өтті. Ұлыбритания басты бәсекелесі Германияны талқандауға, оның отарларын тартып алуға және Осман империясының Таяу Шығыстағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне қаратуды көздеді.
Жеңіс пен әлсіреу парадоксы
Соғыс мемлекеттік-монополистік капитализмнің жедел дамуына жағдай жасады. Ұлыбритания жеңімпаз державалардың бірі ретінде Германия мен Түркияның көптеген иеліктерін өз ықпалына қаратты және Франциямен бірге Ұлттар Лигасында шешуші рөл атқарды. Дегенмен соғыс және осы кезеңде басталған капитализмнің жалпы дағдарысы елді экономикалық тұрғыдан едәуір әлсіретті.
Қазан социалистік революциясы жеңгеннен кейін Ұлыбританияның билеуші топтары кеңес мемлекетіне қарсы күресті өз саясатының аса маңызды міндеттерінің бірі деп санады. Ұлыбритания кеңес үкіметіне қарсы интервенцияны ұйымдастырушылардың алдыңғы қатарында болды.
Сонымен қатар Қазан революциясының ықпалы Ұлыбританияда революциялық өрлеуді күшейтті: 1920 жылы Ұлыбритания коммунистік партиясы құрылды. «Ресейден қолыңды тарт!» ұранымен антикеңестік интервенцияға қарсы қозғалыс өрістеді.
Соғыстан кейінгі халықаралық қайшылықтар
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ағылшын-американ, ағылшын-жапон және ағылшын-француз қайшылықтары барған сайын шиеленісе түсті.
Түйін
ХХ ғасырдың алғашқы жартысында Франция мен Ұлыбританияда соғыс, дағдарыс және әлеуметтік-саяси полярлану қатар жүріп, антифашистік қозғалыстар мен жаңа партиялардың қалыптасуына ықпал етті.
Назарда ұсталатын ұғымдар
- Империализм және капитал экспорты
- Әлеуметтік құрылым: пролетариат, шаруалар, жұмыссыздық
- Антифашизм және Халық майданы
Контекст
Берілген мәтін Еуропадағы ірі державалардың ішкі саясаты мен халықаралық бәсекесінің, сондай-ақ революциялық идеялардың қоғамға ықпалының өзара байланысын көрсетеді.